Yılancı

Yılan Tutan

Yunanca adı 'yılan tutan' anlamına gelen Yılancı (Ophiuchus), büyük bir yılanı kavramış bir adamı gösterir. Yılan ayrı bir takımyıldızdır: Yılan (Serpens). İki parçaya bölünmüştür; parçalar Yılancı'nın iki yanında durur, sanki yılan adamın gövdesine sarılmış gibi.

Yunan mitolojisinde bu figür, hekimlik tanrısı Asklepios'tur. İnsanlara ölümsüzlük verebilecek bir iksir yaptığı anlatılır. Zeus bu gücü ölümlülerden uzak tutmak için iksiri aldı, Asklepios'u Dünya'dan çekip yıldızların arasına yerleştirdi.

Yılancı büyük takımyıldızlardandır; ama Rasalhague dışındaki yıldızları sönükçe olduğu için figürü izlemek biraz sabır ister.

Güneş, zodyak ve Yılancı

Tutulum (ekliptik), Güneş'in bir yıl boyunca arka plandaki yıldızlar önünde izlediği yoldur. Gökbilimcilerin kullandığı resmî takımyıldız sınırlarına göre bu yol 12 değil 13 takımyıldızdan geçer; fazladan olan Yılancı'dır. Güneş, Akrep ile Yay arasındaki geçişinde yaklaşık 30 Kasım–18 Aralık arasında Yılancı'nın önünde durur.

Astrolojik burçlar başka bir sistemdir: tutulumu her biri 30 derecelik 12 eşit parçaya böler; gerçek takımyıldızların büyüklükleri ise birbirinden çok farklıdır. Ayrıca Dünya ekseninin presesyon denen yavaş yalpalaması, yüzyıllar içinde yıldızları takvime göre kaydırmıştır. Gökbilim yalnızca Güneş'in hangi takımyıldızın önünde olduğunu anlatır; bu rehber astroloji hakkında hiçbir iddiada bulunmaz.

Nasıl bulunur?

Orta kuzey enlemlerinde Yılancı en iyi temmuz, ağustos ve eylül akşamları, hava karardıktan sonra güneyde görülür. Güneyde alçakta duran Akrep'in kızıl kalbi Antares'ten başlayıp yukarı bakın: Yılancı'nın geniş ve soluk figürü, aşağıdaki Akrep ile yukarıdaki Herkül arasını doldurur.

En parlak yıldızı Rasalhague, figürün tepesindedir; onu Herkül'ün başı Rasalgethi'nin pek uzağında olmayan yerde arayın. Güney Yarımküre'den Yılancı neredeyse tepeden geçer ve izlemesi çok daha kolaydır.

Başlıca yıldızlar ve adları

Rasalhague (Alfa Ophiuchi) yaklaşık 2,1 kadirle parlar ve yaklaşık 49 ışık yılı uzaktadır. Arapça adı 'yılan tutanın başı' demektir. Çok hızlı döner: ekvatorunda saniyede yaklaşık 240 km hızla, neredeyse kendini parçalayacak kadar. Çevresinde daha küçük bir eş yıldız dolanır.

Barnard Yıldızı çok daha sönüktür, yaklaşık 9,5 kadir; görmek için teleskop gerekir. Güneş'in kütlesinin yaklaşık yüzde 14'ü kadar kütlesi olan küçük bir kırmızı cücedir ve yaklaşık 6 ışık yılı uzaktadır. Alfa Erboğa sistemini tek sayarsanız, Güneş'e en yakın ikinci yıldız sistemidir.

Onu ünlü yapan hareketidir. Amerikalı gökbilimci E. E. Barnard 1916'da yıllar arayla çekilmiş fotoğrafları karşılaştırdı ve bu yıldızın arka plana göre neredeyse tüm yıldızlardan hızlı kaydığını buldu: yılda yaklaşık 10,3 yay saniyesi, yani yaklaşık 174 yılda bir dolunay genişliği.

Yıldız kümeleri ve karanlık bulutlar

Yılancı, birkaç küresel küme, yani çok yaşlı yıldızlardan oluşan yoğun yıldız topları barındırır. M10 ve M12, sıradan bir dürbünle en kolay görülenlerdir; ikisi de yuvarlak, bulanık lekeler gibi görünür. M10 yaklaşık 14.000–15.000 ışık yılı uzakta ve yaklaşık 80 ışık yılı çapındadır; M12 biraz daha uzaktadır.

Akrep sınırına yakın Rho Ophiuchi bölgesi, yaklaşık 400–460 ışık yılı uzaklıkla yeni yıldızların doğduğu en yakın yerlerden biridir. Renkli gaz ve toz bulutları uzun pozlamalı fotoğraflarda güzel çıkar, gözle görülmez. Gökbilimciler yıldızlararası uzayda hidrojen peroksit moleküllerini ilk kez burada saptadı.

Yılancı'nın güneyindeki Pipo Bulutsusu, yaklaşık 7 derece genişliğinde, kabaca 600–700 ışık yılı uzaktaki karanlık bir toz bulutudur. Çok karanlık bir gökte Samanyolu'nun ışıltısı önünde koyu bir biçim olarak seçilebilir.

Kepler'in süpernovası

Ekim 1604'te Yılancı'da yeni bir yıldız parladı. Yaklaşık üç hafta boyunca gündüz görülecek kadar parlaktı ve yaklaşık 18 ay çıplak gözle izlenebildi. Johannes Kepler onu yakından takip etti; bugün onun adıyla anılır.

Gökbilimciler bugün bunun Ia türü bir süpernova olduğunu biliyor: yoğun, yakıtını tüketmiş bir yıldız çekirdeği olan beyaz cücenin patlaması. Kalıntısı tahminen yaklaşık 20.000 ışık yılı uzaktadır; tahminler farklılık gösterir. O günden beri kendi gökadamızda bir süpernova görülmedi.

Pratik gözlem önerileri

Şehir ışıklarından uzakta, mümkünse aysız, açık bir yaz akşamı seçin. Önce Antares'i bulun, sonra Herkül'e doğru yukarı çıkın. Bir yıldız diski (planisfer) ya da gökyüzü haritası uygulaması, figürün sönük yıldızlarını birleştirmenize yardım eder.

Bir yıldız haritası yardımıyla M10 ve M12'yi dürbünle tarayın. Barnard Yıldızı'nı görmek için teleskop ve yıldız hareket ettiğinden o yıla ait ayrıntılı bir bulma haritası kullanın; konumunu çizin, birkaç yıl sonra yeniden bakarak değişimi fark edin.