Yengeç

7 dk okuma

Temel bilgiler

IAU kısaltması	Cnc
Büyüklük	88 takımyıldız içinde 31. en büyük
En parlak yıldız	Al Tarf (Beta Cnc), kadir yaklaşık 3,5–3,8, yaklaşık 290 ışık yılı uzakta
En iyi akşam dönemi (yaklaşık 40°K)	Mart–mayıs; mart başında saat 22 civarında tam güneyde
Görülebildiği enlemler	Yaklaşık +90° ile −60° arası
Zodyak	Güneş yaklaşık 21 Temmuz–10 Ağustos arasında Yengeç'in önünden geçer
Derin gök hedefleri	Arı Kovanı Kümesi (M44, Praesepe), M67
Mitoloji kökeni	Babil'de 'Göğün Tanrısının Tahtı'; Yunan'da Herakles öyküsündeki yengeç
Gereken ekipman	Biçimi için karanlık gök; M44 ve M67 için dürbün

Kısaca

Yengeç, 12 zodyak takımyıldızının en sönüğüdür; biçimini görmek için karanlık ve aysız bir gök gerekir.
İkizler'in Kastor ve Pollux yıldızları ile Aslan'ın parlak yıldızı Regulus arasına bakın.
Yaklaşık 600 ışık yılı uzaktaki, 1.000 kadar yıldızdan oluşan Arı Kovanı, karanlık bir yerden çıplak gözle puslu bir leke gibi görünür.
Yaklaşık 4–5 milyar yaşındaki M67, Güneş'le hemen hemen yaşıttır ve bilinen en yaşlı açık kümelerden biridir.
Yengeç Dönencesi adını bu takımyıldızdan alır: yaklaşık 2.000 yıl önce haziran gündönümünde Güneş buradaydı.

Sessiz Yengeç

Yengeç, İkizler ile Aslan'ın parlak yıldızları arasına sıkışmış bir zodyak takımyıldızıdır. 12 zodyak takımyıldızının en sönüğüdür: en parlak yıldızı yalnızca yaklaşık 3,5 kadire ulaşır; şehirden baktığınızda orada hiçbir şey göremeyebilirsiniz.

Parlak yıldızlardaki eksiğini, göğün en güzel yıldız kümelerinden biriyle kapatır: karanlık bir yerden çıplak gözle görülen Arı Kovanı. Güneş yaklaşık 21 Temmuz–10 Ağustos arasında Yengeç'in önünden geçer; bu yüzden takımyıldız yaz ortasında Güneş'in parıltısında kaybolur.

Nasıl bulunur?

Yengeç, Kuzey Yarımküre için kış sonu ve ilkbahar takımyıldızıdır. Mart başında saat 22 civarında tam güneyde ve en yüksek noktasındadır. Yıldızlar her gün yaklaşık 4 dakika erken doğduğu için nisan başında en yükseğe saat 20 civarında çıkar.

İkizler'in ikiz yıldızları Kastor ve Pollux'u, ardından Aslan'ın en parlak yıldızı Regulus'u bulun. Yengeç aradaki soluk boşluğu doldurur. Arı Kovanı'nı bulmak için Regulus'tan Pollux'a çizilen çizginin ortasını düşünün, sonra biraz güneybatıya bakın.

Güney Yarımküre'de Yengeç, mart ve nisan aylarında bir sonbahar akşamı manzarasıdır ve mayısa kadar görünür kalır.

Başlıca yıldızlar ve adları

Yaklaşık 3,5–3,8 kadirlik Al Tarf (Beta Cancri), takımyıldızın en parlak yıldızıdır ve yaklaşık 290 ışık yılı uzaktadır. Sönük bir kırmızı cüce eşi olan turuncu bir dev yıldızdır.

Yaklaşık 4,2 kadirlik ve yaklaşık 174 ışık yılı uzaktaki Acubens (Alfa Cancri), adını Arapçada 'kıskaçlar' anlamına gelen sözcükten alır. Alfa harfini taşısa da takımyıldızın en parlak yıldızı değildir.

En sevimli adlar Asellus Borealis ve Asellus Australis'e (Gama ve Delta Cancri) aittir: kuzeydeki ve güneydeki eşek sıpaları. Latince adı Praesepe 'yemlik' anlamına gelen Arı Kovanı'nın iki yanında dururlar; yani gökte yemlikten yem yiyen iki sıpa vardır. Güneydeki Delta, yaklaşık 3,9–4,2 kadirle ikisinin parlak olanıdır.

Arı Kovanı Kümesi

Açık küme, aynı buluttan birlikte doğmuş ve hâlâ bir aile gibi birlikte yol alan gevşek bir yıldız topluluğudur. M44 ya da Praesepe diye de bilinen Arı Kovanı yaklaşık 1.000 yıldız içerir ve kabaca 580–600 ışık yılı uzaktadır; bu da onu bize en yakın açık kümelerden biri yapar. Yaşı yaklaşık 600–700 milyon yıldır; gökadamıza göre gençtir.

Yaklaşık 3,7 kadirle parlar ve gökte yaklaşık 1,5 derecelik, yani dolunayın kabaca üç katı genişliğinde bir alana yayılır. Bu, çoğu teleskobun yüksek büyütmesine sığmayacak kadar geniştir; en iyi görüntüyü dürbün verir: kovanın çevresindeki arılar gibi serpilmiş yaklaşık 20 yıldız.

Eski gözlemciler için o yalnızca bulutumsu bir lekeydi. Erken dönem teleskobunu kullanan Galileo, onun yıldızlardan oluştuğunu ilk gösteren kişi oldu ve yaklaşık 40 yıldızını saydı.

M67: Güneş'le yaşıt bir küme

Acubens'e yakın, yaklaşık 2 derece batısında, yaklaşık 6–7 kadirlik daha sönük bir açık küme olan M67 bulunur. Yaklaşık 2.800–3.000 ışık yılı uzaktadır ve aralarında Güneş'e benzeyen yaklaşık 100 yıldızın da bulunduğu 500'den fazla yıldız barındırır.

M67 yaklaşık 4–5 milyar yaşındadır; kabaca Güneş'imiz kadar yaşlı, Arı Kovanı'ndan ise çok daha yaşlıdır. Samanyolu'nun yassı orta düzleminin yaklaşık 1.500 ışık yılı üstünde durur. Yıldızları arasında çok sayıda kırmızı dev ve beyaz cüce ile komşularından genç görünen yaklaşık 30 'mavi başıboş' yıldız bulunur. İlk kez 1779'da Johann Gottfried Koehler kaydetti; Charles Messier 1780'de listesine ekledi.

Mitoloji ve Yengeç Dönencesi

Babil geleneğinde Arı Kovanı'nın çevresindeki dört yıldız, Göğün Tanrısının Tahtı'nı oluşturuyordu. Yunanlar ise burada bir yengeç gördü. Anlatıya göre bir yengeç, savaşlarından biri sırasında Herakles'e saldırdı ve ezildi; tanrıça Hera da onu yıldızların arasına yerleştirdi. Erken modern dönemin bazı çizimleri onu ıstakoz olarak bile gösterir.

Yaklaşık 2.000 yıl önce, Güneş'in en kuzey noktasına ulaştığı haziran gündönümünde Güneş Yengeç'teydi. O gün Güneş'in tam tepede durduğu enlem çizgisine Yengeç Dönencesi adı verildi. Dünya ekseninin yavaş yalpalaması (presesyon) gündönümü Güneş'ini o zamandan beri Boğa'ya kaydırmış olsa da ad değişmedi.

Pratik gözlem önerileri

Mart ile mayıs arasında, şehir ışıklarından uzakta aysız bir gece seçin ve tam karanlığı bekleyin. Önce Pollux ve Regulus'u bulun, sonra aralarında Arı Kovanı'nın soluk ışıltısını arayın; onu çıplak gözle görebiliyorsanız gökyüzünüz oldukça karanlık demektir.

Burada en iyi araç dürbündür. Arı Kovanı'nı yavaşça tarayın, sonra güneye, Acubens'e inin ve yaklaşık 2 derece batıya kayarak M67'nin daha küçük ve soluk pusunu bulun. Yengeç tutulum üzerinde olduğu için Ay ve gezegenler içinden geçer; Arı Kovanı'nın yanındaki bir gezegen dürbünde çok güzel görünür.