Yay

Gökadanın merkezinin saklandığı yer

Yay (Okçu), yaz gökyüzünün güney kesimindeki bir burç takımyıldızıdır. Ünü arkasında kalan şeyden gelir: gökadamız Samanyolu'nun merkezi bu yöndedir ve yaklaşık 26.000 ışık yılı uzaklıktadır.

Merkezin kendisini göremeyiz, çünkü kalın toz bulutları ışığını keser. Gördüğümüz şey kalabalık bir yıldız şeridi, parlayan gaz ve karanlık şeritlerdir. Gökyüzünün çok az bölgesi bu kadar küçük bir alanda bu kadar çok hedef barındırır.

Güneş her yıl yaklaşık aralık ortasından ocak ortasına kadar Yay'ın önünden geçer; bu yüzden kışın takımyıldız gündüz ışığında kaybolur.

Gökadanın parlak çekirdeği burada olduğu için Yay, Samanyolu fotoğrafları için de en sevilen bölgedir. Tripoda takılı bir fotoğraf makinesi 20–30 saniyelik pozla gözün göremediği renkleri ve karanlık şeritleri yakalar. Pek çok tanınmış Samanyolu fotoğrafında ufkun hemen üstünde parlayan bölüm aslında Yay ile Akrep'tir.

Nasıl bulunur?

Temmuz ve ağustosta, hava karardıktan bir iki saat sonra güneye bakın. 40°K'den Yay alçakta kalır; en alttaki yıldızları ufkun yalnızca 10–15 derece üstündedir, yani uzatılmış kolda yaklaşık bir buçuk yumruk.

Önce güneyde alçakta kolayca seçilen kırmızımsı parlak yıldız Antares'i, yani Akrep'in kalbini bulun. Oradan yaklaşık iki yumruk sola (doğuya) gidince çaydanlık biçiminde sekiz yıldıza varırsınız: üstte kapak, solda sap, sağda ağız.

Başka bir yol Yaz Üçgeni'nden başlar. Kartal takımyıldızındaki Altair'den Samanyolu boyunca ufka doğru inin; şeridin en kalın ve en parlak olduğu yerde Çaydanlık hemen altında durur.

Ana yıldızlar ve adları

Buradaki yıldız adlarının çoğu Arapçadır ve okçunun yayının bölümlerini anlatır. En parlak yıldız Kaus Australis (Epsilon Sagittarii), kadir 1,85; adı kabaca 'yayın güney kısmı' demektir. Çaydanlığın sağ altını işaretler ve yaklaşık 143 ışık yılı uzaktadır.

Sapın üzerindeki Nunki (Sigma Sagittarii) yaklaşık 2,1 kadirdir; adı eski bir Babil sözcüğünden gelir. Kaus Media ve Kaus Borealis, yayın 'orta' ve 'kuzey' kısımlarıdır; ağzın sol kenarını ve kapağın tepesini oluştururlar.

İlginç bir ayrıntı: Alfa ve Beta harfli yıldızlar sönük ve çok güneydedir; kuzeyden bakan için ufka yakın kalırlar. Yunan harfleri burada parlaklık sırasına göre verilmemiştir.

Dürbün ve küçük teleskop için derin uzay cisimleri

Lagün Bulutsusu (M8), yeni yıldızların doğduğu, yaklaşık 4.000 ışık yılı uzaktaki parlayan bir gaz bulutudur. Dürbünde, ağzın hemen üstünde, içinde küçük bir yıldız kümesi olan yumuşak gri bir leke gibi görünür.

Biraz yukarıda karanlık toz şeritleriyle bölünmüş Trifid Bulutsusu (M20) vardır; şeritleri görmek için küçük bir teleskop işe yarar. Daha yukarıdaki Omega Bulutsusu (M17), ucu kıvrık parlak bir çizgi gibidir; bazen Kuğu diye de anılır.

Kapağın yakınındaki M22, gökyüzünün en parlak küresel kümelerinden biridir: yüz binlerce yaşlı yıldızdan oluşan bir top. Aradaki Küçük Yay Yıldız Bulutu (M24), tozun arasından uzak ve sık bir yıldız alanına açılan bir penceredir. Açık kümeler M23 ve M25 de yakındadır.

Bu cisimlerin hepsi Samanyolu'nun içinde, Güneş ile gökada merkezi arasındadır. Dürbünü sabit tutmak, örneğin bir duvara ya da tripoda dayamak, sönük ayrıntıları görmeyi belirgin biçimde kolaylaştırır.

Mitoloji

Okçu figürü çok eskidir. Babil gökbilimcileri 3.000 yılı aşkın bir süre önce burada kanatlı ve iki başlı okçu tanrı Pabilsag'ı çizmişti.

Yunanlılar yarı insan yarı at bir sentor çizdi; oku Akrep'in kalbi Antares'e nişan alır. Bazı yazarlar onu, genellikle Erboğa'ya yerleştirilen bilge sentor Kheiron yerine, okçuluğu icat eden satir Krotos ile ilişkilendirmiştir.

Türkçede takımyıldızın adı Yay'dır. Başka birçok kültür aynı bölgede farklı şekiller görmüş, çoğu zaman yıldızlardan çok Samanyolu'nun karanlık şeritlerine odaklanmıştır.

Pratik gözlem ipuçları

Ağaçlardan ve şehir ışığından uzak, güney ufku açık bir yer seçin. Haziran sonu ile eylül başı arasında Aysız bir gece idealdir; saat 22–23 civarında Çaydanlık en yüksek noktasına çıkar.

Gözlerinize 20–30 dakika alışma süresi verin ve yalnızca sönük kırmızı ışık kullanın. Ardından dürbünle ağızdan yukarı doğru yavaşça tarayın; karanlık şeritler, yıldız bulutları ve bulanık lekeler art arda belirecektir.

Daha güneyde, örneğin 35°K ve altında gözlem yapanlar Yay'ı daha yüksekte ve daha net görür. Yazın güneye, örneğin Akdeniz kıyısına gidiyorsanız yanınıza dürbün almaya değer.

Dışarı çıkmadan önce bir döner yıldız haritası ya da ücretsiz bir planetaryum uygulamasıyla Çaydanlığın nerede olacağını kontrol etmek işinizi kolaylaştırır. Yay ekliptik üzerinde olduğu için Jüpiter ya da Satürn gibi gezegenler zaman zaman bu takımyıldızın önünden geçer. Çaydanlıkta haritada olmayan çok parlak bir 'fazla' yıldız görürseniz, büyük olasılıkla bir gezegendir.