İkizler

Yan yana iki parlak yıldız

İkizler, kış ve ilkbahar başı gökyüzünün bir burç takımyıldızıdır. Şekli, yan yana duran ve el ele tutuşan iki çöp adam gibi iki paralel yıldız dizisidir. Ayakları Avcı'ya yakın, başları kuzeydoğuya dönüktür.

Güneş yaklaşık haziran sonundan temmuz sonuna kadar İkizler'in önünden geçer. Gezegenler ve Ay da sık sık bu takımyıldızın içinden geçer; bu yüzden tanıdık şekil bir süreliğine farklı görünebilir.

İkizler'in gökbilim tarihinde de yeri vardır. William Herschel 1781'de Uranüs'ü burada keşfetti; Clyde Tombaugh da 1930'da Plüton'u bu bölgenin fotoğraflarında buldu.

Türkiye'den bakıldığında İkizler, ocak ve şubat akşamlarında neredeyse başımızın üstüne kadar yükselir. Bu yüksek konum, ufka yakın pustan ve şehir ışığından daha az etkilenmesini sağlar; böylece şehir içinden bile iki parlak yıldız rahatça görülür.

Nasıl bulunur?

Avcı'dan başlayın. Avcı'nın sağ altındaki Rigel'den sol üstündeki Betelgeuse'e bir çizgi çekin ve yaklaşık aynı uzunlukta devam edin. Castor ve Pollux'un yakınına varırsınız; bu iki parlak yıldız arasında yaklaşık 4,5 derece, yani üç parmak genişliği kadar mesafe vardır.

İkinci yol Büyükayı'yı kullanır. Sapın kepçeye birleştiği yıldız Megrez'den, kepçenin ön alt yıldızı Merak'tan geçen çapraz bir çizgi çekin ve güneybatıya doğru uzun bir mesafe uzatın. Çizgi ikizlerin yakınında sona erer.

İki baştan Avcı'ya doğru inen iki sönük yıldız dizisini izleyin. Diziler, Pollux'un ayağındaki Alhena'da ve Castor'un ayağındaki Tejat ile Propus'ta biter. Kış gökyüzünü tanıyorsanız, Pollux'un aynı zamanda Kış Altıgeni'nin bir köşesi olduğunu da hatırlayın.

Ana yıldızlar ve adları

Pollux (Beta Geminorum), yaklaşık 1,15 kadirlik, turuncu bir dev yıldızdır ve yaklaşık 34 ışık yılı uzaktadır; bu da onu Güneş'e en yakın dev yıldız yapar. Çevresinde Jüpiter'den büyük bir gezegen bulunmuştur.

Castor (Alfa Geminorum), toplamda yaklaşık 1,6 kadirdir ve yaklaşık 51 ışık yılı uzaktadır. Küçük bir teleskop onu iki beyaz yıldıza ayırır; yakındaki sönük kırmızı bir yıldız da aynı aileye aittir. Bu üç yıldızın her biri de kendi içinde yakın bir çifttir; yani Castor aslında altı yıldızdır.

Yaklaşık 1,9 kadirlik Alhena'nın (Gama Geminorum) Arapça adı çoğu zaman devenin boynundaki 'damga' diye açıklanır. İkizlerin gövdeleri boyunca sıralanan Mebsuta ve Mekbuda da Arapça adlardır ve daha eski bir yıldız resmindeki uzanmış aslan pençesinin bölümlerini anlatır.

Dürbün ve küçük teleskop için derin uzay cisimleri

M35, Castor'un ayaklarındaki Propus'un yakınında, yaklaşık 2.800 ışık yılı uzaktaki birkaç yüz yıldızlık bir açık kümedir. Karanlık bir gecede çıplak gözle puslu bir leke olarak zor seçilir; dürbünde ise dolunay büyüklüğünde, zengin ve tanecikli bir alan gibi görünür.

Küçük bir teleskopta M35'in kenarına bakın: NGC 2158, çok daha uzaktaki daha küçük bir kümedir ve sönük bir leke gibi görünür. İkisini aynı görüş alanında görmek, uzaklığın bir kümeyi nasıl küçülttüğünü güzel gösterir.

Eskimo Bulutsusu (NGC 2392) bir gezegenimsi bulutsudur; yani ölmekte olan Güneş benzeri bir yıldızın dışarı attığı gaz kabuğu. Wasat'ın (Delta Geminorum) yaklaşık 2,5 derece güneydoğusundadır. Küçük teleskopta bulanık, mavimsi bir yıldız gibi görünür; büyütme artınca yuvarlak bir disk belirir.

Mitoloji

Babil gökbilimcileri burada kapıları koruyan iki tanrıyla ilişkili bir çift ikiz görmüştü. Birbirinden ayrılmayan iki kardeş fikri o zamandan beri bu yıldızlarla birlikte yaşar.

Yunan mitinde Kastor ve Polydeukes (Latince Pollux), anneleri aynı (Leda) ama babaları farklı ikiz kardeşlerdi. Zeus'un oğlu Polydeukes ölümsüzdü, Kastor ise ölümlü. Kastor öldürülünce Polydeukes ölümsüzlüğünü onunla paylaşmak istedi; Zeus da ikisini gökyüzüne birlikte yerleştirdi.

Denizciler ikizleri denizde koruyucular olarak onurlandırdı; fırtınada direklerde görülen elektrik parıltıları onların işareti sayılırdı. Takımyıldızın Türkçe adı İkizler'dir.

Pratik gözlem ipuçları

Ocaktan marta kadar İkizler akşam gökyüzünde yüksektedir. Castor ile Pollux'u yan yana karşılaştırın: Pollux biraz daha parlak ve daha sıcak renkli, Castor daha beyaz görünür. Bu, yıldız renkleri için güzel bir ilk derstir.

Geminidler için 13 ve 14 Aralık civarındaki geceleri seçin. Karanlık gökyüzünde zirveye yakın saatlerde saatte 120'ye kadar meteor görülebilir; İkizler akşamın ortasında zaten iyice yükselmiş olur. Alışılmadık biçimde bu yağmurun kaynağı bir kuyruklu yıldız değil, 3200 Phaethon adlı bir asteroittir.

Meteorları iyi görmek için doğrudan İkizler'e değil, gökyüzünün yaklaşık yarı yüksekliğine bakın. Sıcak giyinin, arkaya yaslanan bir sandalyeye uzanın ve gözlerinize alışma süresi verin. Teleskop ya da dürbün gerekmez; ne kadar geniş gökyüzü görürseniz o kadar iyi.