Güney Haçı

En küçük takımyıldız

Güney Haçı, gökyüzünde öbür bütün takımyıldızlardan daha az yer kaplar; alanı en büyük takımyıldız Suyılanı'nın yaklaşık yüzde 5'i kadardır. Yine de uçurtma ya da haç gibi dizilmiş dört parlak yıldızı, onu güney gökyüzünün en tanınan görüntülerinden biri yapar.

Samanyolu'nun parlak bir bölümünde, çok daha büyük olan Erboğa (Centaurus) takımyıldızıyla çevrili olarak durur. Antik Yunan döneminde Güney Haçı'nın yıldızları Erboğa'nın bir parçası sayılıyordu. Ayrı bir takımyıldız olması, 1500'ler ve 1600'lerde Avrupalıların güney denizlerine yaptığı yolculuklardan sonradır.

Güney Haçı; Avustralya, Yeni Zelanda, Brezilya, Papua Yeni Gine ve Samoa'nın bayraklarında yer alır. Bu, güney yarımkürede yaşayanlar için ne kadar önemli olduğunun bir göstergesidir.

Kimler görebilir?

Güney Haçı, gök ekvatorunun yaklaşık 60 derece güneyindedir. Güney Avustralya, Güney Afrika, Arjantin ya da Yeni Zelanda gibi yaklaşık 34°G'nin güneyindeki yerlerden hiç batmaz; yılın her açık gecesinde görülebilir. Akşamları en yükseğe mart ile haziran arasında çıkar.

Kuzey yarımkürede haçın tamamı ancak yaklaşık 25°K'nin güneyinde ufkun üstüne çıkar; örneğin Hawaii, güney Hindistan, Karayipler ya da güney Sahra. Oralarda bile alçakta kalır ve en iyi nisan ile mayıs akşamlarında görülür. Yaklaşık 25°K ile 33°K arasında yalnızca haçın üst yıldızları, başta Gacrux, ufkun üstüne kısa bir süre çıkar.

Türkiye, Yunanistan, Avrupa'nın ve ABD'nin çoğu dahil 40°K'den Güney Haçı hiç doğmaz. İlginç bir ayrıntı: yaklaşık 2.000 yıl önce, Dünya ekseninin presesyon denen yavaş yalpalaması yüzünden haç Akdeniz'den alçakta da olsa görülebiliyordu.

Nasıl bulunur ve nasıl kullanılır?

Güneyde, birbirine yakın iki parlak yıldıza, yani Gösterici adı verilen Alfa ve Beta Centauri'ye bakın. Alfa'dan Beta'ya doğru çizgiyi izleyin; yaklaşık bir yumruk ötede haça varırsınız. Bu adım, Yelken ve Karina takımyıldızlarının yıldızlarından oluşan daha büyük ve daha sönük Sahte Haç'la karıştırmayı önler.

Güney gök kutbunu bulmak için haçın uzun kolunu Gacrux'tan Acrux'a doğru, kendi uzunluğunun yaklaşık dört buçuk katı uzatın. Sonra Göstericilerin ortasından bu çizgiye dik bir çizgi çekin. İki çizginin kesiştiği yer kutba yakındır; oradan dosdoğru ufka inen yön tam güneydir.

Güneyde parlak bir 'Güney Yıldızı' yoktur. Bu yüzden bu yöntem yüzyıllardır denizciler ve yolcular tarafından kullanılmaktadır.

Ana yıldızlar ve adları

Haçın ayağındaki Acrux (Alfa Crucis), toplamda yaklaşık 0,8 kadirdir ve yaklaşık 320 ışık yılı uzaktadır. Adı, 'Alfa' ile 'Crux' sözcüklerinin modern bir birleşimidir. Küçük bir teleskop onu iki mavi-beyaz yıldıza ayırır.

Sol koldaki Mimosa (Beta Crucis) yaklaşık 1,25 kadirdir ve yaklaşık 280 ışık yılı uzaktadır; adı mimoza çiçeğinden ya da Latincede 'oyuncu' anlamına gelen sözcükten gelebilir. Tepedeki Gacrux (Gama Crucis) yaklaşık 88 ışık yılı uzaktaki kırmızı bir devdir; Güneş'e en yakın kırmızı devdir ve turuncu rengi çıplak gözle fark edilir.

Yaklaşık 2,8 kadirlik Delta Crucis haçı tamamlar. Merkezin biraz dışında duran daha sönük beşinci yıldız Epsilon Crucis de birkaç bayrakta yer alır.

Dürbün ve küçük teleskop için derin uzay cisimleri

Mücevher Kutusu (NGC 4755), Mimosa'nın hemen yanında, yaklaşık 6.500 ışık yılı uzaktaki genç bir açık kümedir. İngiliz gökbilimci John Herschel 1830'larda ona, mavi-beyaz yıldızların arasında göze çarpan turuncu-kırmızı bir yıldız bulunduğu için bu adı verdi. Dürbünde küçük bir ışıltı gibidir; küçük bir teleskop renkleri ortaya çıkarır.

Kömür Çuvalı, yaklaşık 600 ışık yılı uzaklıkta, haçın hemen güneydoğusunda Samanyolu'nun ışığını kesen karanlık bir toz bulutudur. Hiç ekipman gerektirmez: karanlık gökyüzünde parlak şeritte açılmış bir delik gibi görünür. Çıplak gözle görülebilen en etkileyici karanlık bulutsulardan biridir.

Farklı kültürlerden öyküler

Birçok Aborjin halkı için Kömür Çuvalı, Gökteki Emu'nun başıdır; bu dev kuşun karanlık gövdesi Samanyolu boyunca uzanır. Yıl içindeki konumu, emuların yumurtlama zamanıyla ilişkilendirilirdi. Bazı geleneklerde haçın yıldızları bir ağaçtaki keseli sıçan ya da bir vatoz olarak görülür.

Maori geleneğinde haçın adı Māhutonga'dır ve bir yön bulma ve iyileşme öyküsüyle bağlantılıdır. And Dağları'nda İnkalar takımyıldızları yalnızca yıldızlardan değil karanlık bulutlardan da çizerdi; Kömür Çuvalı karanlık bir kuşun parçasıydı. Takımyıldızın Türkçe adı Güney Haçı'dır.

Pratik gözlem ipuçları

Güneye seyahat ediyorsanız Aysız bir gece ve açık bir güney ufku planlayın. Tropik bölgelerden bakıldığında haç, bizim takvimimizle bahar akşamlarında güneydoğuda alçaktan yükselir, en yüksekteyken dik durur, batarken de yan yatar.

Önce Göstericileri, sonra haçı, ardından dürbünle Kömür Çuvalı'nı ve Mücevher Kutusu'nu öğrenin. Gideceğiniz yere ayarlanmış bir planetaryum uygulaması, yolculuktan önce hazırlanmanıza yardım eder. Türkiye'den gidenler için Güney Haçı'nı ilk kez görmek, tanıdık gökyüzünün değiştiğini hissettiren unutulmaz bir andır.