Büyükayı

Büyükayı ve Büyük Kepçe

Büyükayı gökyüzünün üçüncü büyük takımyıldızıdır, ama çoğumuz yalnızca bir parçasını tanırız. Yedi parlak yıldız, Türkçede Büyük Kepçe ya da Yedi Kardeşler denen bir kepçe biçimi oluşturur. Tam figürde kepçenin çanağı ayının gövdesi, sapı ise uzun kuyruğudur.

Ayının geri kalanı, yani başı ve bacakları, Aslan ile Vaşak'a doğru yayılan daha sönük yıldızlardan oluşur. Kepçe'nin yedi yıldızından beşi, yaklaşık 80 ışık yılı uzaklıkta, Büyükayı Hareketli Grubu denen gevşek bir topluluk olarak uzayda birlikte hareket eder.

Nasıl bulunur?

Kuzeye bakın. Orta kuzey enlemlerinden Kepçe, günde bir kez Kutup Yıldızı'nın çevresinde döner ve yıl boyunca bütün gece ufkun üstünde kalır. İlkbahar akşamları neredeyse tepemizde, sonbaharda kuzey ufkunun hemen üstünde alçakta, kışın ise kuzeydoğuda sapının üzerinde dikilir.

Kepçe'yi başka yıldızlara atlamak için kullanın. Çanağın dış kenarındaki iki yıldız, Dubhe ve Merak, yaklaşık 28 derece ötedeki Kutup Yıldızı'nı gösterir. Sapın kavisini çanaktan uzağa doğru izlerseniz Çoban'ın turuncu yıldızı Arktürüs'e, oradan devam edince Başak'taki Spika'ya ulaşırsınız. Çanağın iç yıldızları Megrez ve Phecda'dan çizilen çizgi güneyde Aslan'ın Regulus yıldızına götürür.

Başlıca yıldızlar ve adları

Kepçe yıldızları, ayının bölümlerini anlatan Arapça adlar taşır. Dubhe 'ayı' demektir. Merak 'bel', Phecda 'uyluk' anlamındaki sözcüklerden gelir. Yedi yıldızın en sönüğü Megrez 'kuyruğun dibi' anlamına gelir.

Saptaki Alioth takımyıldızın en parlak yıldızıdır; adının kökeni belirsizdir. Mizar 'kuşak' ya da 'önlük' demektir ve sönük eşi Alkor hemen yanındadır. Uçtaki Alkaid, bir tabutu izleyen cenaze alayı imgesinden gelen 'yas tutanların önderi' ifadesinden türemiştir.

Mizar, teleskopla görülen ilk çift yıldızlardan biriydi; sonraki çalışmalar hem Mizar'ın hem de Alkor'un kendi içinde çoklu sistemler olduğunu gösterdi.

Dürbün ve küçük teleskop için derin gök cisimleri

Phecda'dan Dubhe'ye bir çizgi çizin ve aynı uzunlukta bir kez daha uzatın. Orada yaklaşık 12 milyon ışık yılı uzaktaki iki gökada, M81 ve M82 durur. Dürbünde M81 oval bir ışıltı, M82 ince bir çizgi gibidir; küçük bir teleskop, yoğun yıldız oluşumunun biçimlendirdiği M82'nin puro şeklini gösterir.

Fırıldak Gökadası M101, sapın üstünde Mizar ile Alkaid yakınındadır. Büyük ama sönüktür, karanlık gök ister. Merak'ın altındaki Baykuş Bulutsusu M97, ölmekte olan bir yıldızın dışarı attığı gaz kabuğu olan bir gezegenimsi bulutsudur; teleskop ve sabır gerektirir.

Optik araç olmadan da Mizar ile Alkor iyi bir sınavdır: normal görüşe sahip kişiler karanlık bir gecede genellikle ikisini ayırabilir.

Mitoloji

En bilinen Yunan anlatısında Zeus, peri Kallisto'ya âşık olur. Karısı Hera, bazı anlatılarda da tanrıça Artemis, onu ayıya çevirir. Yıllar sonra oğlu Arkas onu neredeyse avlayacakken Zeus ikisini Büyükayı ve Küçükayı olarak göğe yerleştirir. Ayıların alışılmadık uzun kuyrukları, Zeus'un onları kuyruklarından tutup savurmasıyla açıklanır.

Bazı Kızılderili halkları da çanakta bir ayı, saptaki yıldızlarda onu kovalayan avcılar gördü. Avrupa'nın büyük bölümünde yedi yıldız bir araba ya da sabandı. Eski Türkler onlara 'yediler' anlamında Yedigen ya da Yedi Han dedi ve Demir Kazık adını verdikleri Kutup Yıldızı'na bağlı atlar gibi düşündü.

Pratik gözlem önerileri

En iyi zaman, Kepçe'nin yüksekte ve ufuk pusundan uzakta olduğu ilkbahar akşamlarıdır. Şehirden görülecek kadar parlak olduğu için ilk öğrenilecek desen ve yıldız atlamaya başlamak için en iyi noktadır.

Gökadalar için Ay'sız bir gece ve ışıklardan uzak bir yer bekleyin. Dürbünü sabit bir yere dayayın, önce M81 ile M82'yi bulun, sonra daha sönük M101'i deneyin. Kepçe'yi birkaç saat ya da birkaç mevsim boyunca izleyerek göğün Kutup Yıldızı çevresinde nasıl döndüğünü görün.