Boğa

Gözü parlayan bir boğa

Boğa, kış gökyüzünün bir burç takımyıldızıdır. Hayvanın yalnızca ön yarısı çizilir: uzun boynuzlu bir baş ve iki ön bacak. Sanki boğa, avcı Orion'a doğru saldırıya geçmiş gibidir.

Boğa, tanınan en eski takımyıldızlardan biridir. Bu bölgedeki bir boğa figürü binlerce yıllık Mezopotamya kayıtlarında geçer. Bazı araştırmacılar Ülker'in Fransa'daki Lascaux mağara resimlerinde bile yer alabileceğini öne sürer; ancak bu görüş tartışmalıdır.

Güneş yaklaşık mayıs ortasından haziran sonuna kadar Boğa'nın önünden geçer; bu yüzden takımyıldız ilkbahar sonunda akşam alacakaranlığında kaybolur. Sonbaharda ise gece yarısına doğru doğudan yükselerek kışın yaklaştığını haber verir.

Nasıl bulunur?

Önce Avcı'yı (Orion) bulun; kısa ve düz bir sıra oluşturan üç kuşak yıldızıyla kolayca tanınır. Kuşağı sağa ve yukarı doğru (batıya) yaklaşık iki yumruk izleyin; turuncu yıldız Aldebaran'a varırsınız.

Aldebaran, boğanın yüzünü oluşturan küçük bir V'nin bir ucundadır. Aynı çizgide yaklaşık bir yumruk daha devam edin; minik bir kepçeye benzeyen sıkışık bir yıldız grubuna ulaşırsınız. Bu, Ülker'dir.

İki uzun boynuz V'den sola ve yukarı doğru uzanır, Elnath ve Zeta Tauri'de sona erer. Elnath aynı zamanda Kış Altıgeni'nin bir köşesidir ve Arabacı takımyıldızının şekline de dokunur.

Ana yıldızlar ve adları

Aldebaran (Alfa Tauri), Güneş'ten çok daha büyük, turuncu bir dev yıldızdır ve yaklaşık 65 ışık yılı uzaktadır. Parlaklığı 0,85 kadir civarında hafifçe değişir. Adı Arapçada 'izleyen' demektir; çünkü Ülker'den sonra doğar ve gökyüzünde onu kovalıyormuş gibi görünür.

Aldebaran, Hyadlar'ın bir üyesi değildir. Yalnızca önlerinde, onların yarısından da az bir uzaklıkta durur. Bu, birbirine yakın görünen ama gerçekte yakın olmayan yıldızlara iyi bir örnektir.

Yaklaşık 1,65 kadirlik Elnath (Beta Tauri) kuzey boynuzunun ucunu işaretler; adı 'toslayan' anlamına gelir. Yaklaşık 2,9 kadirlik Alkyone, Ülker'in en parlak yıldızıdır. Kümenin pek çok yıldızı, Yedi Kız Kardeş'in ve anne babaları Atlas ile Pleione'nin adlarını taşır.

Dürbün ve küçük teleskop için derin uzay cisimleri

Ülker (M45), yaklaşık 444 ışık yılı uzaktaki genç bir yıldız kümesidir. Çoğu kişi çıplak gözle altı ya da yedi yıldız görür; dürbün ise tek bir görüntüde onlarca mavi-beyaz yıldızı ortaya çıkarır. Uzun pozlu fotoğraflarda yıldızların çevresinde mavi bir pus görülür; bu, kümenin doğduğu malzeme değil, içinden geçtiği bir toz bulutudur.

Yaklaşık 150 ışık yılı uzaktaki Hyadlar, türünün Dünya'ya en yakın yıldız kümesidir. Çoğu teleskobun görüş alanına sığmayacak kadar geniştir; bu yüzden en iyi araç dürbün ya da çıplak gözdür. Yıldızları Ülker'inkilerden çok daha yaşlıdır.

Yengeç Bulutsusu (M1), güney boynuzunun ucu Zeta Tauri'nin hemen yukarısındadır. 1054 yılında Çinli gökbilimcilerin kaydettiği, haftalarca gündüz bile görülebilen bir yıldız patlamasının kalıntısıdır. Küçük teleskopta sönük, oval bir parıltıdır; yaklaşık 6.500 ışık yılı uzaktadır ve merkezinde çok hızlı dönen bir nötron yıldızı bulunur.

Boynuzların arasında kalan bölge kış Samanyolu'nun kenarındadır. NGC 1647 adlı açık küme, Aldebaran'ın kuzeydoğusunda dürbünle kolayca bulunabilen, gevşek ve geniş bir yıldız topluluğudur; Ülker'den sonra dürbünle bakılacak ikinci hedef olarak iyi bir seçimdir.

Mitoloji

Eski Mezopotamya'nın Gılgamış Destanı'nda tanrılar, kahramanı cezalandırmak için Gök Boğası'nı gönderir; birçok yazar bu boğayı bu takımyıldızla ilişkilendirir.

Yunan mitinde Zeus, Fenikeli prenses Europa'yı kazanmak için güzel, beyaz bir boğaya dönüşür. Europa sırtına binince onu denizden Girit'e kadar yüzerek götürür. Avrupa kıtası adını ondan alır.

Ülker'in neredeyse her kültürde hikâyesi vardır. Yunanlılar onu Orion'un kovaladığı yedi kız kardeş olarak gördü. Anadolu'da ve Türk halk takviminde Ülker'in gündoğumu öncesi ilk görünüşü ya da batışı, ekim, hasat ve hayvancılık için önemli bir zaman işaretiydi. Takımyıldızın Türkçe adı Boğa'dır.

Pratik gözlem ipuçları

Kasım sonundan şubata kadar Boğa akşamları güneyde yüksektedir. Aldebaran ve V ile başlayın, sonra düşük büyütmeli bir dürbünle Ülker'e geçin; geniş görüş alanı kümeyi en iyi gösteren seçenektir.

Basit bir göz testi deneyin: karanlık bir gecede Ülker'in yıldızlarını çıplak gözle sayın. Şehirde dört beş yıldız görülebilir; çok karanlık bir gökyüzünde deneyimli gözlemciler ondan fazla yıldız saydıklarını bildirir.

Ay her ay Boğa'nın önünden geçer ve bazen Aldebaran'ı ya da Ülker'i örter. Parlak bir yıldızın küçük bir teleskopta Ay'ın kenarının arkasında bir anda kaybolmasını izlemek unutulmaz bir deneyimdir; tarihleri astronomi uygulamalarında bulabilirsiniz.

Kış gecelerinde hava çok soğuyabilir; sıcak giyinin ve dürbününüzü dışarıda birkaç dakika bekleterek ortam sıcaklığına alıştırın. Böylece merceklerin buğulanma olasılığı azalır.