Aslan

Baharın aslanı

Aslan, bahar akşamlarının gökyüzüne hâkim olan bir burç takımyıldızıdır. Şubat ve martta hava karardıktan sonra doğudan yükseldiğinde, birçok gözlemci bunu kışın bittiğinin işareti sayar.

Birçok yıldız şeklinin aksine Aslan fazla hayal gücü istemez. Kavisli bir yıldız dizisi aslanın başını ve yelesini, doğudaki bir üçgen ise arka kısmını ve kuyruğunu oluşturur. Güneş yaklaşık ağustos ortasından eylül ortasına kadar Aslan'ın önünden geçer.

Nasıl bulunur?

Bahar akşamları kuzeyde yüksekte duran Büyükayı'dan başlayın. Kepçenin ön tarafındaki iki gösterici yıldız Kutup Yıldızı'nı işaret eder. Aynı çizgiyi ters yönde, Kutup Yıldızı'ndan uzağa doğru izleyin; yaklaşık beş yumruk sonra Aslan'a varırsınız.

Altı yıldızdan oluşan ters bir soru işaretine, yani Orak'a bakın. Alttaki nokta Aslan'ın en parlak yıldızı Regulus'tur. Regulus'un yaklaşık 25 derece doğusunda, iki buçuk yumruk kadar ötede, daha sönük Denebola kuyruğu işaretler.

40°K'den, nisanda saat 22 civarında Aslan güney ufkunun yaklaşık 60 derece üstündedir; puslu havanın çoğundan kurtulacak kadar yüksektir.

Kış takımyıldızlarını daha iyi tanıyorsanız başka bir yol da var: bahar akşamlarında Regulus, İkizler'in iki parlak yıldızı Castor ve Pollux ile Başak'taki Spika arasında, aşağı yukarı yarı yolda duran en parlak yıldızdır. Batıda alçalan İkizler'den doğuya, yükselen Başak'a doğru bakarken arada ilk dikkatinizi çeken parlak nokta odur.

Ana yıldızlar ve adları

Regulus (Alfa Leonis) yaklaşık 1,4 kadirle parlar ve yaklaşık 79 ışık yılı uzaktadır. Adı Latincede 'küçük kral' demektir ve Kopernik tarafından verilmiştir. O kadar hızlı döner ki ekvatoru şişkindir; bir turunu 16 saatten kısa sürede tamamlar.

Yaklaşık 2,1 kadirlik ve 36 ışık yılı uzaktaki Denebola (Beta Leonis), adını Arapçada 'aslanın kuyruğu' anlamına gelen sözden alır. Orak'taki yaklaşık 2,0 kadirlik Algieba (Gama Leonis) güzel bir çift yıldızdır: küçük bir teleskop onu iki altın sarısı güneşe ayırır.

Aslanın sırtındaki Zosma'nın (Delta Leonis) adının 'kuşak' anlamına geldiği düşünülür. Denebola ve Chertan ile birlikte aslanın arka kısmındaki üçgeni oluşturur.

Regulus aslında dört yıldızlı bir sistemdir; parlak ana yıldızın yanında, küçük bir teleskopla görülebilen sönük bir eş vardır. Algieba'nın yakınında ise yine dürbünle seçilebilen, ilgisiz bir ön plan yıldızı bulunur.

Dürbün ve küçük teleskop için derin uzay cisimleri

Aslan, Samanyolu'nun tozlu düzleminden uzakta olduğu için burada gökadamızın dışına bakar ve başka gökadaları görürüz. Çoğu sönüktür; karanlık gökyüzünde küçük bir teleskopla en iyi sonucu verir.

Aslan Üçlüsü, aslanın arka bacağının altında, Chertan ile İota Leonis arasındadır. M65 ve M66 yaklaşık 35 milyon ışık yılı uzaklıktaki iki sarmal gökadadır ve düşük büyütmeli tek bir görüntüye sığarlar; yandan görülen ince sarmal NGC 3628 üçüncü ve en sönük olanıdır.

Aslanın karnının altında, Regulus ile arka kısım arasında yaklaşık yarı yolda M95, M96 ve M105 adlı küçük bir gökada grubu daha vardır. Küçük teleskopta sarmal değil, yumuşak oval parıltılar gibi görünürler.

Mitoloji

Gökyüzünün bu bölgesindeki aslan figürleri eski Mezopotamya'ya kadar uzanır. Mısır'da Güneş, Nil'in taştığı ve aslanların su içmek için çölden indiği en sıcak haftalarda Aslan'daydı; bu da bağlantıyı güçlendirmiş olabilir.

Yunan mitinde Aslan, derisini hiçbir silahın delemediği Nemea Aslanı'dır. Herakles on iki görevinin ilki olarak onu boğarak öldürdü ve postunu zırh gibi giydi. Sonra Hera, bazı anlatılarda Zeus, aslanı yıldızların arasına yerleştirdi.

Türkçede takımyıldızın adı Aslan'dır. Arap gökbilimciler bir zamanlar komşu yıldızlara da uzanan çok daha büyük bir aslan hayal etmişti.

Aslan'ın en parlak yıldızına 'kral yıldız' denmesi de eskiye dayanır; Mezopotamya'da ve sonra Avrupa'da Regulus, gökyüzünün dört 'kraliyet yıldızından' biri sayılırdı.

Pratik gözlem ipuçları

Aslan mart–mayıs arasında, saat 21–23 civarında iyi konumdadır. Şehir kenarından bile Orak ve Regulus kolayca görülür; arka kısımdaki üçgen için daha karanlık gökyüzü gerekir.

Ay ya da parlak bir gezegen yakındayken Regulus'u birkaç gece izleyin. Neredeyse ekliptik üzerinde olduğu için Ay bazen onu örter; buna örtülme denir.

Gökadalar için Aysız bir gece bekleyin ve önce düşük büyütmeyle başlayın. Hedefin biraz yanına bakın; 'yan bakış' denen bu yöntem sönük ışığı ortaya çıkarır.

Takviminize 17 Kasım civarındaki Leonid'leri not edin. Bu yağmur genellikle mütevazıdır, saatte belki 10–15 meteor; ama 1833, 1966 ve 1999'da olduğu gibi ünlü meteor fırtınaları da üretmiştir. Kasımda Orak gece yarısından sonra doğar; bu yüzden en iyi izleme saatleri şafaktan önceki saatlerdir. Meteorları görmek için dürbüne gerek yok; rahat bir sandalye ve geniş bir gökyüzü yeter.