Rigel

Nasıl bulunur?

Bir kış akşamı Avcı'nın Kemer'indeki üç yıldızı bulun. Kuzey yarımküreden bakınca Kemer'in altındaki iki parlak yıldız Avcı'nın dizlerini ya da ayaklarını işaretler. Sağ alttaki, keskin mavimsi beyaz ışıkla parlayan yıldız Rigel'dir. Karşı köşedeki, Kemer'in üstündeki eşi ise turuncu Betelgeuse'tür.

40°K'den Rigel ocak ortası akşamlarında güney ufkunun yaklaşık 42 derece üstüne çıkar. Kemer'den ufka doğru dümdüz inen bir çizgi ona yakından geçer. Onu, daha parlak olan ve Kemer'in sol altında, daha doğuda ve daha alçakta duran Sirius ile karıştırmayın.

Rigel aynı zamanda Kış Altıgeni'nin güneybatı köşesidir. Bu büyük parlak yıldız halkası Rigel'den başlayıp Aldebaran, Capella, Pollux, Procyon ve Sirius üzerinden geçer. Rigel'i tanıdığınızda kış gökyüzünün geri kalanı onun çevresinde kolayca yerine oturur.

Nasıl bir yıldız?

Rigel, B8 türünden bir mavi süperdevdir. Kozmik ölçeklerle kısa sayılacak bir süre önce, yalnızca birkaç milyon yıl önce, 20 Güneş kütlesinden ağır bir yıldız olarak doğdu. Bu kadar ağır yıldızlar yakıtlarını hızla tüketir; Rigel çekirdeğindeki hidrojeni çoktan bitirmiş ve genişlemeye başlamıştır.

Şu anda Güneş'ten yaklaşık 70–80 kat geniştir ve yüzey sıcaklığı yaklaşık 11.600 °C ile Güneş'inkinin kabaca iki katıdır. Toplam enerji çıktısı Güneş'inkinin on binlerce katıdır; bazı tahminler yaklaşık 120.000 kata ulaşır. Rigel, Sirius kadar yakın olsaydı geceleri gölge düşürürdü.

Bu kısa ve parlak yaşamın anahtarı kütledir. Güneş yaklaşık 10 milyar yılı sakince hidrojen yakarak geçirecek; Rigel kadar ağır bir yıldız aynı evreyi bu sürenin çok küçük bir kesrinde tamamlar. Gördüğümüz her mavi süperdevin genç olmasının nedeni budur.

Öne çıkan özellikler

Rigel'in uzaklığı Hipparcos uydusunun verilerine dayanarak genellikle yaklaşık 860 ışık yılı olarak verilir, ama başka tahminler 800'e daha yakındır. Her iki durumda da bu kadar parlak görünen en uzak yıldızlardan biridir; bu da büyük gücünün bir ipucudur.

Parlaklığı, yıldızın dış katmanları atarken hafifçe ve düzensizce dalgalanır. Başka bir mavimsi beyaz süperdev olan Deneb'in adını taşıyan Alfa Cygni değişenleri grubuna girer.

Rigel yalnız değildir. Dünya–Güneş uzaklığının yaklaşık 2.200 katı ötede, yaklaşık 400 kat daha sönük olan Rigel B bulunur. Rigel B'nin kendisi de yakın bir yıldız çiftidir ve çalışmalar bir eş daha olduğunu düşündürür; yani sistemde dört yıldız olabilir. Hepsinin, kısa ömrünü bir süpernova olarak bitirmesi beklenen Rigel'den uzun yaşaması bekleniyor.

Adı ve tarihi

Ad, Arapça ricl el-cevzâ el-yusrâ, yani Arap gökyüzü geleneğinin Avcı'da gördüğü dev figür el-Cevzâ'nın 'sol ayağı' ifadesinden gelir. Osmanlı astronomi metinlerinde 'devin ayağı' anlamına gelen benzer bir biçimle, Riclü'l-cebbâr olarak geçer. Pek çok yıldız adı gibi Avrupa'ya Arapça astronomi eserlerinin Orta Çağ çevirileriyle ulaştı.

Johann Bayer 1603'te her takımyıldızın yıldızlarını Yunan harfleriyle adlandırırken Rigel'e ikinci harfi, Beta Orionis'i, Betelgeuse'e ise ilk harfi verdi. Bugün Rigel çoğu zaman ikisinin daha parlak olanıdır; bunun bir nedeni Betelgeuse'ün değişken olmasıdır.

Gözlem ipuçları

Rigel'in mavimsi beyaz rengini en iyi Betelgeuse'ün yanında fark edersiniz; birkaç kez birinden ötekine bakın, fark kendiliğinden belirginleşir. Bütün parlak yıldızlar gibi doğduktan sonra alçaktayken güçlü biçimde kırpışır, Avcı yükseldikçe sakinleşir.

Rigel B hem teleskop hem de durgun hava için klasik bir sınavdır. Rigel'e çok yakındır ve dürbünde onun ışığında kaybolur. Sakin bir gecede yüksek büyütmeyle yaklaşık 10 cm ya da daha büyük bir teleskop kullanın ve parlak yıldızın hemen yanında sönük bir nokta arayın.

Avcı Dünya'nın neredeyse her yerinden görüldüğü için Rigel, iki yarımküredeki gözlemcilerle paylaşabileceğiniz bir yıldızdır. Güneyden bakınca baş aşağı duran Avcı'nın üst kısmına yakın görünür.