Aldebaran

Nasıl bulunur?

Avcı'nın Kemeri'nden başlayın. Üç yıldızın oluşturduğu çizgiyi, kuzey yarımküreden bakınca sağ yukarıya doğru yaklaşık 20 derece, yani kol mesafesinde iki yumruk kadar izleyin. Karşılaşacağınız ilk parlak yıldız turuncu Aldebaran'dır. Aşağı yukarı aynı mesafe kadar daha devam ederseniz küçük, puslu bir kepçeye benzeyen Ülker'e (Pleiades) varırsınız.

Aldebaran, boğanın yüzünü çizen daha sönük yıldızlardan oluşan bir V'nin, Hyades'in, bir ucunda durur. 40°K'den kasım akşamları doğudan doğar; aralık sonu ve ocakta güneyde, ufkun yaklaşık 65 derece üstünde durur. Parlak yıldızlardan oluşan Kış Altıgeni'nin de bir köşesidir.

Nasıl bir yıldız?

Aldebaran K5 türünden turuncu bir devdir. Arktürüs gibi o da yaşamına Güneş'e benzer bir yıldız olarak başladı; kütlesi yalnızca biraz fazladır, yaklaşık 1,1–1,2 Güneş. Çekirdeğindeki hidrojeni tükettikten sonra Güneş'in yaklaşık 44 katı genişliğe şişti.

Yüzeyi yaklaşık 3.600 °C ile Güneş'inkinden soğuktur; turuncu parlamasının nedeni budur. Çok büyük olduğu için Güneş'ten yaklaşık 400–500 kat fazla ışık yayar. Parlaklığı hafifçe ve düzensizce, en fazla çeyrek kadir kadar değişir; bu, çoğu kişinin fark edemeyeceği kadar küçük bir değişimdir.

Öne çıkan özellikler

Aldebaran, Hyades'in en parlak üyesi gibi görünür, ama bu bir bakış doğrultusu rastlantısıdır. Hyades kümesi yaklaşık 150 ışık yılı uzaktadır, yani Aldebaran'ın iki katından fazla. Aldebaran yalnızca onun önünde durmaktadır.

Ay'ın gökyüzünde izlediği yola yakın olduğu için Aldebaran, Ay'ın örtebildiği birkaç birinci kadir yıldızdan biridir; bu olaya örtme denir. Örtmeler birkaç yıl süren diziler hâlinde gelir. Son dizi ocak 2015'ten eylül 2018'e kadar sürdü ve bir sonrakinin 2033'ten önce başlaması beklenmiyor. Başladığında, yıldızın küçük bir teleskopta Ay'ın karanlık kenarında birden sönüşünü izlemek unutulmaz bir deneyimdir.

NASA 1972'de, asteroit kuşağını geçip Jüpiter'in yanından uçan ilk uzay aracı Pioneer 10'u fırlattı. Araçla bağlantı 2003'te kesildi ve sessiz sonda kabaca Aldebaran yönünde süzülüyor. Bu hızla aradaki mesafeyi kat etmesi iki milyon yıldan uzun sürer. Gökbilimciler Aldebaran'ın çevresinde dev bir gezegene işaret eden izler de bildirdi, ama sinyal yıldızın kendi etkinliğinden kaynaklanıyor olabilir; bu yüzden gezegen doğrulanmış değil.

Adı ve tarihi

Ad, Arapça ed-debarân, yani 'izleyen' sözcüğünden gelir. Yıldız Ülker'den kısa süre sonra doğar ve her gece gökyüzünde onu kovalıyormuş gibi görünür. Osmanlı astronomi metinleri onu ed-Deberân olarak kaydetti ve Boğa'nın gözündeki parlak kırmızı yıldız diye tanımladı.

Aldebaran'ın Boğa'daki yerinin kökleri eskidir. Bu yıldızlarda bir boğa görme fikri eski Mezopotamya'ya uzanır; Yunan ve Romalı yazarlar da bunu sürdürdü. İngilizcede yıldıza çoğu zaman kısaca 'Boğa'nın Gözü' denir; kırmızımsı turuncu rengi de onu burç kuşağının en tanınmış yıldızlarından biri yaptı.

Gözlem ipuçları

Aldebaran'ın turuncu rengi gözle açıkça görülür, ama başka yıldızlarla yan yana kıyaslayınca daha kolay fark edilir. Onu daha kırmızı olan Avcı'daki Betelgeuse ve mavimsi beyaz Rigel ile karşılaştırın; yıldız sıcaklıkları ölçeğinde üç basamak elde edersiniz.

Gökyüzünün bu bölümü için en iyi araç dürbündür. Düşük büyütmede Aldebaran'ı Hyades'in pek çok yıldızıyla birlikte aynı görüşe sığdırır; sıcak ışığının kümenin çoğunlukla beyaz ve sarı yıldızları arasında nasıl öne çıktığına dikkat edin. Sonra genç, mavi yıldızların farkını görmek için Ülker'e doğru kaydırın.

Ekliptiğe yakın olduğu için gezegenler sık sık Aldebaran'ın yakınından geçer. Mars yakındayken ikisi iyi bir renk karşılaştırması sunar; astronomi uygulamaları bu yakın görünümlerin tarihlerini listeler.