Sirius

Nasıl bulunur?

Avcı (Orion) gökyüzündeyse Sirius'u bulmak kolaydır. Bir kış akşamı Avcı'nın Kemeri'ni oluşturan, kısa ve düz bir sıradaki üç yıldızı bulun. Bu çizgiyi sol aşağıya doğru, kol mesafesinde yaklaşık iki yumruk, yani 20 derece kadar izleyin. Varacağınız göz kamaştırıcı yıldız Sirius'tur.

40°K enleminden Sirius güney ufkunun en fazla yaklaşık 33 derece üstüne çıkar. Kış başında akşamları güneydoğudan doğar, şubat ortasında saat 21 civarında tam güneyden geçer ve bahara doğru güneybatıda batar. Sirius, Avcı'daki Betelgeuse ve Küçük Köpek'teki Procyon ile birlikte Kış Üçgeni'nin bir köşesini oluşturur.

Nasıl bir yıldız?

Gördüğümüz yıldız Sirius A, A1 türünden beyaz bir anakol yıldızıdır. Anakol, yıldızın Güneş gibi hâlâ çekirdeğinde hidrojeni helyuma dönüştürdüğü evredir. Güneş'in yaklaşık iki katı kütleye, 1,7 katı genişliğe sahiptir ve yaklaşık 25 kat daha güçlü ışık yayar.

Büyük parlaklığı çoğunlukla uzaklıkla ilgilidir. Yaklaşık 8,6 ışık yılı uzaktaki Sirius, Güneş'e en yakın yıldızlardan biridir. Rigel gibi daha sönük görünen pek çok yıldız aslında binlerce kat daha güçlüdür, ama yüzlerce ışık yılı uzaktadır.

Öne çıkan özellik: Yavru

Alman astronom Friedrich Bessel 1844'te Sirius'un gökyüzünde hafifçe dalgalı bir yol izlediğini fark etti ve onu çeken görünmez bir eş olması gerektiği sonucuna vardı. 31 Ocak 1862'de Amerikalı teleskop yapımcıları Alvan Clark ve oğlu Alvan Graham Clark yeni bir merceği denerken bu eşi gördü.

'Yavru' diye de anılan Sirius B bir beyaz cücedir: Güneş benzeri bir yıldız yakıtını tükettikten sonra geride kalan yoğun çekirdek. Hubble Uzay Teleskobu ölçümleri, Güneş'inkine yakın bir kütlenin yaklaşık 12.000 km çapında, yani Dünya'dan küçük bir küreye sıkıştığını gösteriyor. Yüzeyi yaklaşık 25.000 °C'dir, ama Sirius A'dan yaklaşık 10.000 kat sönüktür.

İki yıldız yaklaşık 50 yılda bir birbirinin çevresinde döner. Sirius B bir zamanlar çiftin daha kütleli üyesiydi; bu yüzden daha hızlı yaşlandı, dev bir yıldıza dönüştü ve dış katmanlarını savurarak bugünkü hâline geldi.

Adı ve tarihi

Ad, genellikle 'parlayan' ya da 'kavurucu' diye çevrilen Yunanca seirios sözcüğünden gelir. Sirius yaz sonunda Güneş'le birlikte doğduğu için Yunanlar ve Romalılar onu yılın en sıcak haftalarıyla ilişkilendirdi; İngilizcedeki 'köpek günleri' deyimi buradan gelir.

Eski Mısır'da bu yıldız tanrıça Sopdet'ti. Haftalarca görünmedikten sonra şafak gökyüzünde ilk belirişi, Nil'in taşmaya başladığı döneme denk gelir ve yılın başlangıcını işaretlemeye yardım ederdi. Arap gökbilimciler ona eş-Şi'râ dedi; bu ad Osmanlı Türkçesine Şi'râ olarak geçti. Türk halk geleneğinde Akyıldız adıyla da bilinir.

Gözlem ipuçları

Sirius kuzeydeki gözlemciler için alçakta kaldığından ışığı kalın ve hareketli bir hava katmanından geçer. Bu yüzden özellikle doğduktan hemen sonra güçlü biçimde kırpışır ve kırmızı, yeşil, mavi renklerde yanıp söner. Bazen bu nedenle UFO sanılır. Dürbünle ya da odağı biraz bozulmuş bir teleskopla bakınca bu parıltılar canlı bir renk şeridine dönüşür.

Sirius B'yi görmek gerçek bir meydan okumadır, çünkü beyaz cüce kendisinden 10.000 kat parlak bir yıldızın ışığı içinde durur. İki yıldız 2020'lerin ortasında en geniş açıklıklarına, yaklaşık 11 yay saniyesine yakındı; bu yüzden bu on yıl denemek için iyi bir zamandır. Genellikle yaklaşık 20 cm'lik bir teleskop, çok durgun hava ve yüksek büyütme gerekir.

Daha kolay bir hedef için dürbünle Sirius'un yaklaşık 4 derece güneyini tarayın: onlarca yıldızdan oluşan yumuşak bir leke olan M41 yıldız kümesini bulursunuz.