Kutup Yıldızı (Polaris)

Nasıl bulunur?

Büyükayı'dan (Büyük Kepçe) başlayın. Kepçenin dış kenarındaki iki yıldız, Dubhe ve Merak, gösterici yıldızlar diye anılır. Merak'tan Dubhe'ye uzanan çizgiyi kepçeden uzaklaşacak yönde, aradaki boşluğun yaklaşık beş katı, yani kabaca 28 derece izleyin. Orta parlaklıkta, epey yalnız duran bir yıldıza varırsınız: Kutup Yıldızı.

Sonbaharda Kepçe alçaktayken Kraliçe'yi (Cassiopeia) kullanın. W biçimi kutbun öbür yanındadır ve Kutup Yıldızı, Kraliçe ile Büyükayı'nın kabaca ortasında yer alır. Kutup Yıldızı'nın ufkunuzdan yüksekliği yaklaşık olarak bulunduğunuz enleme eşittir; 40°K'den tam kuzeyin yaklaşık 40 derece, yani kol mesafesinde dört yumruk kadar yukarısında durur.

Nasıl bir yıldız?

Kutup Yıldızı, F7 türünden sarımsı beyaz bir süperdevdir ve yaklaşık 430 ışık yılı uzaktadır; yayımlanan uzaklıklar birbirinden farklıdır. Yalnızca uzak olduğu için mütevazı görünür; Güneş'ten bin kattan fazla ışık yayar.

Kaliforniya'daki altı teleskobu birbirine bağlayan CHARA dizisiyle yapılan 2024 tarihli bir çalışma boyutunu ve kütlesini ölçtü. Güneş'ten yaklaşık 46 kat geniş ve yaklaşık 5 kat kütlelidir. Aynı görüntüler yüzeyinde zamanla değişen büyük parlak ve koyu lekeler gösterdi; bu tür bir yıldızda daha önce görülmemiş bir şeydi.

Öne çıkan özellikler

Kutup Yıldızı en yakın Sefeid değişenidir. Sefeidler düzenli bir ritimle şişip büzülen atımlı yıldızlardır ve atım dönemleri ne kadar ışıklı olduklarını ele verir. Bu da onları başka gökadalara olan uzaklıkları ölçmekte temel bir cetvel yapar. Kutup Yıldızı 3,97 günde bir atar, ama parlaklığı bir kadirin onda birinden az değişir; gözle fark etmek için fazlasıyla küçük.

Aynı zamanda üçlü bir sistemdir. Yakın bir eş yaklaşık 30 yılda bir çevresinde döner ve büyük aletler olmadan görülemeyecek kadar yakındır. Daha uzaktaki eş Polaris B, yaklaşık 18 yay saniyesi ötede 9. kadirden bir yıldızdır ve ilk kez 1780'de William Herschel tarafından kaydedildi.

Kutup Yıldızı kuzeyi sonsuza dek göstermeyecek. Dünya'nın ekseni gökyüzünde yaklaşık 26.000 yılda bir daire çizer; bu harekete presesyon denir. Bugün Kutup Yıldızı kutuptan yaklaşık üçte iki derece uzaktadır; 2100 civarında yarım dereceden biraz az bir mesafeyle en yakın konuma gelecek, sonra kutup ondan uzaklaşacak. Gize piramitleri inşa edilirken kutup yıldızı Ejderha'daki Thuban'dı; yaklaşık 12.000 yıl sonra ise parlak Vega kutba yakın olacak.

Adı ve tarihi

Polaris adı Latince stella polaris, yani 'kutup yıldızı' ifadesinden gelir. Kuzey yarımküredeki denizciler ve yolcular için yüzyıllardır kuzeyin sabit bir işareti ve enlemi kabaca kestirmenin hızlı bir yolu oldu. Ay'a giden Apollo astronotları için bile bir kılavuz yıldız olarak kullanıldı.

Eski Türkler gökyüzünü, içine çakılmış bir kazığın çevresinde dönüyor diye düşündü ve Kutup Yıldızı'na Demir Kazık ya da Altın Kazık dedi; Büyükayı'nın yıldızları da sanki bu kazığa bağlıymış gibi onun çevresinde döner. Türkçede bugün kısaca Kutup Yıldızı diye anılır.

Gözlem ipuçları

Kutup Yıldızı kuzey yarımküreden her gece, bütün gece görülür; ekvatorun güneyinden ise görülmez. Sabit konumu onu yıldız atlama alıştırmaları ve teleskop kundağını hizalamak için ideal yapar.

Çift yıldız olduğunu görmek için orta büyütmede küçük bir teleskop kullanın. Sönük eş hemen yanındadır ve bu çift, 5–8 cm'lik teleskoplar için klasik bir sınavdır. Dürbün, Kutup Yıldızı'nın yakınında Nişan Yüzüğü diye anılan küçük bir yıldız yayı gösterir; Kutup Yıldızı da yüzüğün pırlantasıdır.

Tripoda yerleştirilmiş, kuzeye yöneltilmiş bir makineyle uzun pozlamalı fotoğraf deneyin: öteki yıldızlar kutbun çevresinde daireler çizer, Kutup Yıldızı ise yalnızca minicik bir yay çizer.