Arktürüs

Nasıl bulunur?

Bahar akşamları kuzeyde yüksekte duran Büyükayı'yı (Büyük Kepçe) bulun. Sapının hafif kavsini kepçeden uzaklaşacak yönde izleyin ve yaklaşık 30 derece, yani kol mesafesinde üç yumruk kadar devam edin. Varacağınız parlak turuncu yıldız Arktürüs'tür. Aynı kavsi bir o kadar daha sürdürürseniz Başak'ın mavimsi beyaz yıldızı Spika'ya ulaşırsınız.

40°K'den Arktürüs mart akşamları kuzeydoğudan doğar, haziranda saat 21–22 civarında güneyde yükseğe çıkar ve ağustos sonu akşamlarında batıda hâlâ görülür. Çoban takımyıldızının kendisi, dar ucunda Arktürüs bulunan bir uçurtmaya ya da dondurma külahına benzer.

Nasıl bir yıldız?

Arktürüs K1.5 türünden turuncu bir devdir. Yaşamına Güneş'e çok benzeyen bir yıldız olarak başladı, ama çekirdeğindeki hidrojeni tüketti. Çekirdeği küçülürken dış katmanları Güneş'in yaklaşık 25 katı genişliğe şişti. Yüzeyi Güneş'inkinden soğuktur, bu da ona sıcak bir turuncu renk verir; ama çok büyük olduğu için Güneş'ten yüz kattan fazla güçlü ışır.

Bu da Arktürüs'ü, birkaç milyar yıl sonra Güneş'in geleceğine dair bir ön izleme yapar. Zamanla dış katmanlarını gezegenimsi bulutsu denen parlayan bir kabuk olarak savuracak ve geride bir beyaz cüce bırakacak.

Öne çıkan özellikler

Arktürüs hızlı bir yolcudur. Güneş'e göre saniyede yaklaşık 122 km hızla hareket eder ve gökyüzündeki konumu yılda yaklaşık 2,3 yay saniyesi kayar; bu, parlak yıldızlar arasındaki en büyük hareketlerden biridir. Bu hız, onu kabaca 800 yılda dolunayın genişliği kadar kaydırmaya yeter. Bu hızla gökadamızın bizim bölgemizden yalnızca geçmektedir ve şu anda yolunun bize en yakın noktasının çevresindedir.

Yaklaşık 37 ışık yılı uzaklığıyla, uzaklığı ve genişliği doğrudan ölçülebilecek kadar yakındır. Yıldız özel aletlerde minik bir disk olarak görünür; bu boyut uzaklıkla birleştirilince gerçek çapı bulunur.

Arktürüs'ün modern teknolojiyle ünlü bir bağı da var. 27 Mayıs 1933'te Chicago'daki Century of Progress fuarının açılışında teleskoplar onun ışığını fotoelektrik hücrelere odakladı ve oluşan küçük akım projektörleri yaktı. Organizatörler onu seçti, çünkü ışığının Chicago'daki bir önceki Dünya Fuarı'nın yapıldığı 1893 civarında yola çıktığı sanılıyordu; sonraki ölçümler ışığın aslında 1896 dolaylarında yola çıktığını gösterdi.

Adı ve tarihi

Ad, Yunanca arktouros, yani 'ayının koruyucusu' sözcüğünden gelir; çünkü yıldız kutup çevresinde Büyükayı'yı izliyor gibi görünür. Arap gökbilimciler ona es-simâk er-râmih, yani kabaca 'mızraklı yükselen' dedi; bu ad Osmanlı astronomi metinlerinde es-Simâkü'r-râmih olarak geçer. Türkçede genellikle Arktürüs diye yazılır.

Hawaii'de Arktürüs, 'mutluluk yıldızı' anlamına gelen Hōkūle'a'dır. Orada neredeyse tam tepeden geçer; bu da onu adalara doğru yol alan Polinezyalı denizciler için değerli bir kılavuz yaptı. Geleneksel Polinezya denizciliğini yeniden canlandıran ünlü çift gövdeli okyanus kanosu Hōkūle'a da adını bu yıldızdan alır.

Gözlem ipuçları

Arktürüs bir şehrin ortasından, hatta alacakaranlıkta bile bulunabilecek kadar parlaktır. Turuncu tonu gözle açıkça seçilir; odağı hafifçe bozulmuş bir dürbün onu küçük bir kor gibi parlatır. Rengin sıcaklığı nasıl ele verdiğini görmek için onu mavimsi beyaz Spika ya da Vega ile karşılaştırın. Kepçenin sapından Arktürüs'e, oradan da Spika'ya uzanan yol, bahar gökyüzünün en kolay yıldız atlama rotasıdır ve yeni başlayanlar için iyi bir ilk derstir.

Doğduktan hemen sonra alçaktayken Arktürüs güçlü biçimde kırpışıp renkli parıltılar saçabilir; akşamın ilerleyen saatlerinde yükseldiğinde sakin bir ışıkla parlar. Teleskop yalnızca parlak bir nokta gösterir, ama bu bakış ışığının ne kadar yol geldiğini düşünmek için iyi bir fırsattır: bu gece gördüğünüz ışık Arktürüs'ten yaklaşık 37 yıl önce çıktı.