Messier cisimleri

Bir kuyruklu yıldız avcısının listesi

1700'lerde Charles Messier, kuyruklu yıldız keşifleriyle tanındı. Sorun şuydu: Gökyüzü, kuyruğu belirmeden önceki bir kuyruklu yıldıza çok benzeyen soluk, bulanık lekelerle doluydu. Zaman kaybetmemek için bu lekelerin listesini çıkardı; böylece kendisi de başkaları da onları atlayabilecekti.

İlk sürümü 1774'te yayımladı ve sonraki yıllarda genişletti. Daha sonra gökbilimciler onun not ettiği birkaç cismi ekleyerek sayıyı 110'a tamamladı. Her cisim M harfi ve bir numarayla anılır; Andromeda Gökadası bu yüzden M31'dir.

İşin ilginç yanı, Messier'in görmezden gelmek istediği şeylerin listesi, tarihin en sevilen gözlem listelerinden biri oldu. Messier Paris'ten küçük teleskoplarla çalıştığı için listedeki neredeyse her cisim bugünün acemi gözlemcisinin erişebileceği düzeydedir.

Katalogda neler var?

Messier listesi, Güneş Sistemi'nin ötesindeki derin gökten bir seçki gibidir. Yaklaşık 40 gökada içerir; bunlar milyonlarca ışık yılı uzaktaki dev yıldız sistemleridir. Ayrıca bulutsular, yani yıldızların doğduğu ya da ölmekte olan yıldızların dış katmanlarını saçtığı gaz ve toz bulutları da vardır.

Bir de yıldız kümeleri var. Açık kümeler, Ülker gibi genç yıldızlardan oluşan gevşek gruplardır. Küresel kümeler ise gökadamızın çevresinde dolanan, yüz binlerce çok yaşlı yıldızdan oluşan sıkı toplardır. M1, yani Yengeç Bulutsusu, 1054 yılında patlayan bir yıldızın enkazıdır.

Cisimlerin neredeyse tamamı yaklaşık −35° dik açıklığın kuzeyinde yer alır; bu yüzden liste en çok Türkiye gibi Kuzey Yarım Küre'deki gözlemcilere uygundur.

Yeni başlayanlar için beş gözde

M45, yani Ülker (Pleiades), yaklaşık 440 ışık yılı uzaklıktaki genç mavi yıldızlardan oluşan bir kümedir. Sonbahar ve kış gecelerinde çıplak gözle minik bir kepçe biçiminde görülür. Dürbün için biçilmiş kaftandır; onlarca yıldızı birden gösterir.

M42, Orion Bulutsusu, yaklaşık 1.300 ışık yılı uzakta, Avcı takımyıldızının kılıcında bulunur. Dürbünde bile sisli bir parıltı seçilir; küçük bir teleskop yarasa biçimli bir bulutu ve ortasındaki Trapez adlı dört parlak genç yıldızı gösterir.

M31, Andromeda Gökadası, yaklaşık 2,5 milyon ışık yılı uzaklıktadır ve çoğu insanın aletsiz görebildiği en uzak cisimdir. Karanlık bir yerden uzunca bir leke gibi görünür; dürbün, parlak çekirdeğin uzun bir ovale doğru solduğunu gösterir.

M13, Herkül Küresel Kümesi, yaklaşık 22.000 ışık yılı uzaktadır. Dürbünde bulanık bir toptur; yaklaşık 15 cm ve üzeri bir teleskop kenarlarını sayısız ışık noktasına ayırmaya başlar. M57, Çalgı takımyıldızındaki Halka Bulutsusu, ölmekte olan bir yıldızın parlayan kabuğudur. Teleskop ister ve küçük, gri bir duman halkası gibi görünür.

Dürbün mü, küçük teleskop mu?

Dürbün geniş bir alan gösterir ve iki gözle bakılır; bu da onu M45, M44 (Arı Kovanı Kümesi) ve M31 gibi büyük, parlak cisimler için mükemmel kılar. 7x50 ya da 10x50 bir dürbün, karanlık gökyüzünde yaklaşık 40 Messier cismini gösterir.

Küçük bir teleskop daha çok ışık toplar ve daha yüksek büyütmeye izin verir; bu, M57 ve küresel kümeler gibi küçük hedeflerde işe yarar. En parlakları dışındaki gökadalar soluk lekeler olarak kalır; bu gayet normaldir.

Renk değil, gri bekleyin. Gözümüz loş ışıkta rengi algılayamaz; uzun pozlu fotoğraflar ise dakikalarca, saatlerce ışık toplar. İnce ayrıntının tadını çıkarmayı öğrenmek bu hobinin bir parçasıdır.

Nasıl bulunur, nasıl görülür?

Bir yıldız haritası ya da planetaryum uygulamasıyla başlayın ve her hedefin yakınındaki parlak yıldızları öğrenin. Yıldız atlama, bildiğiniz parlak bir yıldızdan küçük adımlarla daha sönük yıldızlara geçerek cisme ulaşmaktır. Örneğin M31'e Kanatlı At'ın Büyük Karesi'nin köşesinden atlayarak varılır.

Gözlerinize karanlıkta en az 20–30 dakika verin ve harita okumak için kırmızı ışık kullanın. Yan bakış tekniğini deneyin: Soluk bir cismin biraz yanına bakın, çünkü görüş alanınızın kenarları loş ışığa daha duyarlıdır.

Ay'a göre plan yapın. Parlak Ay gökadaları ve bulutsuları siler; yeniay çevresindeki hafta en iyisidir. Cismi bulmak için önce düşük büyütmeli bir okülerle başlayın, sonra büyütmeyi artırın.

Daha ileri gitmek

Birçok gözlemci bir defter tutar ve 110 cismin tümünü bir iki yıl içinde görmeye çalışır. Mart sonu civarındaki kısa bir dönemde gökyüzünün dizilişi, neredeyse hepsini tek gecede görmeyi mümkün kılar; buna Messier maratonu denir.

Listeyi bitirdiğinizde sizi başka listeler bekler. Örneğin Caldwell kataloğu, Messier'in kaçırdığı, çoğu güney gökyüzünde bulunan parlak cisimleri ekler.