Takımyıldızlar

6 dk okuma

Temel bilgiler

Resmî takımyıldız sayısı	88 (IAU tarafından tanınan)
Sınırların belirlenmesi	1928–1930, IAU
En büyüğü	Hydra (Su Yılanı)
En küçüğü	Crux (Güney Haçı)
Güneş'in yıllık yolu üzerindeki takımyıldızlar	13 (Yılancı dahil)
Ünlü desenler	Büyük Kepçe, Yaz Üçgeni, Kış Altıgeni
Gereken ekipman	Yok; gözleriniz ve bir yıldız haritası
En iyi zaman	Aysız akşamlar, şehir ışıklarından uzakta

Kısaca

Takımyıldız, yalnızca bir yıldız çizimi değil, gökyüzünde sınırları belli resmî bir bölgedir.
Uluslararası Astronomi Birliği 88 takımyıldız tanır; bunlar boşluk bırakmadan bütün gökyüzünü kaplar.
Büyük Kepçe gibi tanıdık desenler (asterizmler) resmî takımyıldız değildir.
Güneş yıl boyunca 12 değil 13 takımyıldızdan geçer; astrolojideki burçlar ayrı, sembolik bir sistemdir.
Önce Avcı ya da Büyük Kepçe gibi parlak bir başlangıç noktası öğrenin, sonra çevresine doğru ilerleyin.

Takımyıldız aslında nedir?

Açık bir gecede gökyüzüne baktığınızda zihniniz neredeyse kendiliğinden noktaları birleştirmeye başlar. Her kültür aynısını yapmış; yıldız gruplarından avcılar, hayvanlar ve kahramanlar çıkarmış. Takımyıldız sözcüğünün eski anlamı bu resimlerdir.

Günümüz astronomları daha kesin bir tanım kullanır: takımyıldız, sınırları belirlenmiş bir gökyüzü bölgesidir, haritadaki bir ülke gibi. Gösterebileceğiniz her yıldız, gökada ya da kuyrukluyıldız bu bölgelerden tam olarak birinin içindedir.

Bir desendeki yıldızlar uzayda genellikle birbirine yakın değildir; yalnızca bizim baktığımız yerden aynı hizada görünürler. Avcı'daki bir yıldız birkaç yüz ışık yılı uzaktayken resimdeki komşusu bunun iki katından da uzak olabilir.

Neden tam 88 tane?

Bugünkü adların çoğu, Yunan astronom Batlamyus'un MS 150 civarında listelediği 48 takımyıldızdan gelir. 1500'ler ile 1700'ler arasında Avrupalı denizciler ve haritacılar, özellikle Akdeniz'den görünmeyen güney gökyüzü için yenilerini ekledi.

1900'lerin başında farklı yıldız atlasları adlarda ve sınırlarda anlaşamıyordu. Profesyonel astronomların küresel kuruluşu olan Uluslararası Astronomi Birliği (IAU), 1922'de 88 takımyıldızlık listeyi kabul etti. 1928–1930 arasında da sınırlarını gök koordinat çizgileri boyunca belirledi; böylece gök küresi boşluk ve çakışma olmadan paylaşıldı.

En büyüğü, ilkbahar gökyüzünün geniş bir bölümüne uzanan Hydra'dır (Su Yılanı). En küçüğü ise Crux, yani Güney Haçı; küçük olmasına rağmen güney yarım küreden kolayca bulunur.

Asterizmler: desen içinde desen

Gökyüzünün en ünlü şekillerinden bazıları aslında resmî takımyıldız değildir. Bunlara asterizm denir; kısaca, tanınabilir bir yıldız deseni demektir.

Büyük Kepçe, Büyük Ayı takımyıldızının gövdesinin arkasını ve kuyruğunu oluşturan yedi parlak yıldızdır. Yaz Üçgeni ise üç farklı takımyıldızdan üç parlak yıldızı birleştirir: Çalgı'daki Vega, Kuğu'daki Deneb ve Kartal'daki Altair. Kış Altıgeni aynı şeyi altı parlak kış yıldızıyla yapar.

Asterizmler, çevrelerindeki takımyıldızlardan daha büyük, daha parlak ve daha basit oldukları için başlamanın çoğu zaman en iyi yoludur.

Takımyıldızlar ve burçlar

Dünya Güneş'in çevresinde dolanırken Güneş, arka plandaki yıldızlara göre ekliptik denen bir yol boyunca ilerliyormuş gibi görünür. Bu yol üzerindeki takımyıldızlar, astronomideki zodyak takımyıldızlarıdır.

Ekliptik aslında 13 takımyıldızdan geçer. On üçüncüsü Yılancı'dır (Ophiuchus); Güneş kasımın sonu ile aralık arasında yaklaşık iki hafta bu takımyıldızda kalır. Gerçek takımyıldızların boyutları da eşit değildir, bu yüzden Güneş her birinde çok farklı süreler geçirir.

Astrolojideki 12 burç ise yılın 30 derecelik eşit dilimleridir ve yaklaşık 2.000 yıl önce belirlenmiştir. O zamandan beri Dünya ekseninin presesyon denen yavaş yalpalaması tarihleri yaklaşık bir ay kaydırdı. Bu nedenle doğum gününüzde Güneş çoğu zaman 'kendi' burcunuzun takımyıldızında değildir. Astronomi gök cisimlerinin nerede olduğunu ölçer; astroloji ise bir inanç sistemidir ve bilimsel dayanağı yoktur.

Nasıl öğrenilir?

Her seferinde bulabileceğiniz parlak bir başlangıç deseni seçin, sonra onu kullanarak komşularına geçin. Ayda iki üç yeni takımyıldız öğrenmek gerçekçi bir hızdır.

Aysız bir gecede, parlak ışıklardan uzak bir yere çıkın ve gözlerinize alışma süresi tanıyın. Döner bir karton yıldız haritası (planisfer) ya da gece moduna alınmış bir yıldız haritası uygulaması, bulunduğunuz yerde ve saatte gökyüzünde ne olduğunu gösterir.

Çizimlerin adlarına benzemesini beklemeyin. Bir 'ayı' ya da 'kuğu', ancak hangi yıldızları birleştireceğinizi bildiğinizde anlam kazanır. Sabır ve tekrar tekrar bakmak, herhangi bir ekipmandan daha önemlidir.

Mevsimlere göre kolay takımyıldızlar

Türkiye ve benzer enlemlerden akşam gökyüzünde şunlar iyi başlangıç hedefleridir. Kışın Avcı (Orion) hâkimdir: kemerinde düz bir sıra oluşturan üç yıldız ve omzunda kırmızı Betelgeuse.

Büyük Kepçe'yi barındıran Büyük Ayı, ilkbahar akşamlarında tepeye yakın yükselir ve Türkiye'nin her yerinden yıl boyunca görülebilir. Parlak bir W ya da M şeklindeki Kraliçe (Cassiopeia), Kutup Yıldızı'nın öbür yanında, Kepçe'nin karşısında durur ve en kolay sonbaharda bulunur.

Yazın Samanyolu boyunca uçan Kuğu'yu (Cygnus) arayın; kuyruğunda Deneb parlar. Güneyde, ufka yakın yerde ise kıvrık kuyruğu ve kırmızı kalbi Antares ile gerçekten akrebe benzeyen Akrep'i (Scorpius) bulursunuz.