Yıldız parlaklığı ve kadir ölçeği

Ters işleyen eski bir ölçek

2.000 yılı aşkın bir süre önce Yunan astronom Hipparkos yıldızları altı sınıfa ayırdı. En parlakları 'birinci kadir', görebildiği en sönükleri 'altıncı kadir' oldu. Bu fikri hâlâ kullanıyoruz; büyük sayının daha sönük yıldız anlamına gelmesi de bundandır.

1856'da İngiliz astronom Norman Pogson ölçeği kesin bir temele oturttu. Beş kadirlik farkı tam 100 kat parlaklık olarak tanımladı. Böylece her bir adım yaklaşık 2,512 kata karşılık gelir.

Ölçek çok parlak cisimleri de kapsayacak şekilde genişletildiği için artık sıfırın altına iner. Eksi değerler, 0 kadirden daha parlak demektir.

Parlaktan sönüğe gerçek örnekler

Güneş yaklaşık −26,7 kadirle gökyüzümüzün açık ara en parlak cismidir. Güneş'e asla doğrudan ya da ISO 12312-2 standardını karşılayan sertifikalı bir güneş filtresi olmadan herhangi bir optik araçla bakmayın; gözünüze saniyeler içinde zarar verebilir.

Dolunay yaklaşık −12,7, Venüs ise en parlak döneminde yaklaşık −4,6 kadire ulaşır. Gecenin en parlak yıldızı Sirius −1,46'dır. Kutup Yıldızı ise mütevazı bir +2'dir; göz kamaştırıcı olmasını bekleyen pek çok kişiyi şaşırtır.

Sönük uçta, çok karanlık bir gökyüzünde çıplak göz +6 civarında sınırına ulaşır. Dürbün bunu yaklaşık +9 ya da +10'a çıkarır; büyük teleskoplar çok daha derine iner.

Görünür kadir ve mutlak kadir

Görünür kadir, bir cismin Dünya'dan ne kadar parlak göründüğüdür. İki şeye bağlıdır: cismin ne kadar ışık yaydığına ve ne kadar uzakta olduğuna.

Mutlak kadir uzaklığı denklemden çıkarır. Bir yıldızın tam 10 parsek, yani yaklaşık 32,6 ışık yılı uzakta olsaydı sahip olacağı görünür kadirdir. Böylece astronomlar yıldızları adil biçimde karşılaştırabilir.

Güneş bu farkı iyi gösterir. Görünür kadiri −26,7'dir, çünkü bize çok yakındır. Mutlak kadiri ise yaklaşık +4,8'dir; 32,6 ışık yılı uzaktan bakıldığında kolayca gözden kaçacak sönük bir yıldız olurdu. Bize sönük görünen bazı yıldızlar aslında Güneş'ten çok daha güçlüdür, yalnızca çok daha uzaktadır.

Işık kirliliği sınırı nasıl değiştirir?

Havada saçılan yapay ışık gökyüzünü aydınlatır ve bu parıltı sönük yıldızları bastırır. Görebildiğiniz en sönük yıldızın kadirine sınır kadir denir.

Uzak ve karanlık bir alandan yaklaşık 6. kadire kadar, yani aynı anda bütün gökyüzünde birkaç bin yıldız görebilirsiniz. Banliyöde sınır çoğu zaman 4 ile 5 arasındadır; parlak bir şehir merkezinde 2 ya da 3'e düşebilir ve geriye yalnızca birkaç düzine yıldız kalır.

Ay da önemlidir. Parlak bir dolunay kırsalda bile sönük yıldızları silebilir; bu yüzden derin gözlem için yeni Ay haftaları en iyisidir.

Parlaklığı kendiniz nasıl tahmin edersiniz?

Kadiri bilinen yıldızlarla karşılaştırarak başlayın. Vega ve Arktürüs 0'a yakındır, Büyük Kepçe'nin yıldızlarının çoğu +2 civarındadır, Kutup Yıldızı da yaklaşık +2'dir.

Gökyüzünüzün sınırını tahmin etmek için tanıdık bir takımyıldız seçin ve içinde sürekli görebildiğiniz en sönük yıldızı bulun. Kadirini bir yıldız haritası uygulamasından kontrol edin. Bunu farklı gecelerde yapmak, pusun, Ay'ın ve yakındaki ışıkların görüşünüzü nasıl değiştirdiğini gösterir.

Karar vermeden önce gözlerinize karanlıkta yaklaşık 20–30 dakika verin. Yan bakış, yani sönük bir yıldızın biraz yanına bakmak işe yarar; gözün kenar bölgesi düşük ışıkta daha duyarlıdır.

Kadir neden önemli?

Her yıldız haritası, kuyrukluyıldız tahmini ve meteor raporu kadir kullanır. Bir tahmin, bir kuyrukluyıldızın 5. kadire ulaşabileceğini söylüyorsa artık bunun karanlık bir alandan çıplak gözle görülebileceğini, ama şehirden muhtemelen görülemeyeceğini bilirsiniz.

Aynı ölçek gezegenler, uydular ve en parlak anında yaklaşık −6'ya yaklaşabilen Uluslararası Uzay İstasyonu için de geçerlidir. Birkaç referans yıldızı öğrendiğinizde herhangi bir gök olayını okuyabilir ve dışarı çıkmaya değip değmeyeceğine karar verebilirsiniz.