Teleskop türleri

Teleskop aslında ne yapar?

Teleskobun iki görevi vardır. Objektif denen ana mercek ya da ayna, göz bebeğinizden çok daha fazla ışık toplar ve bu ışığı bir noktada odaklar. Oküler denen küçük büyüteç ise bu odaklanmış görüntüye bakmanızı sağlar.

Işık toplamak daha önemli olan görevdir. Gökyüzündeki cisimlerin çoğu küçük olduğu için değil, sönük olduğu için zor görünür; bu yüzden daha çok ışık toplayan teleskop daha çok şey gösterir. Büyütme ikinci sıradadır ve çoğunlukla teleskop değil, oküler belirler.

Mercekli teleskoplar: önde cam

Mercekli teleskop (refraktör), kapalı bir tüpün önüne yerleştirilmiş bir mercek kullanır; çoğu insanın aklına gelen klasik teleskop şekli budur. Işık camdan geçerken kırılır ve arkada odaklanır. Kapalı tüp tozu ve hava akımlarını dışarıda tutar, optik neredeyse hiç ayar istemez.

Mercekliler Ay, gezegenler ve çift yıldızlarda keskin ve kontrastı yüksek görüntü verir, kısa sürede kullanıma hazır olur. Dezavantajları, açıklık başına maliyettir: büyük mercekler pahalı ve ağırdır. Basit mercekler renkleri biraz farklı kırdığından parlak cisimlerin çevresinde hafif mor bir hale oluşabilir; özel camlı tasarımlar bunu azaltır.

Aynalı teleskoplar: Newton ve Dobson

Aynalı teleskop (reflektör), mercek yerine tüpün dibine konmuş eğri bir ayna kullanır. Isaac Newton'un bugün de yaygın olan tasarımında ışık yukarı yansır, küçük düz bir ayna onu tüpün yanındaki okülere gönderir. Aynalarda renk sapması olmaz ve büyük boyutlarda çok daha ucuza üretilirler.

Dobson teleskobu, yerde dönen basit bir ahşap ya da metal kutu kundak üzerine oturtulmuş bir Newton teleskobudur. 15–25 cm gibi büyük bir açıklığa makul bir bütçeyle ulaşmanın en kolay yoludur. Bedeli ise hacim, dış sıcaklığa uyum sağlamak için zaman isteyen açık tüp ve ara sıra yapılan kolimasyondur; kolimasyon, aynaların basit bir aletle hizalanması demektir.

Karma teleskoplar: Schmidt-Cassegrain ve Maksutov

Karma (katadioptrik) teleskoplar önde ince bir düzeltici mercekle içerideki aynaları birleştirir. Işık tüpün içinde ileri geri katlanır; böylece uzun bir odak uzaklığı kısa ve taşınabilir bir tüpe sığar. Schmidt-Cassegrain ince, neredeyse düz bir düzeltici plaka; Maksutov ise daha kalın ve belirgin şekilde kavisli bir mercek kullanır.

İkisi de bilgisayarlı kundaklarda yaygındır ve yolculuğa elverişlidir. Uzun odak uzaklıkları Ay, gezegenler ve küçük hedefler için idealdir; ancak büyük yıldız kümeleri ve bulutsular için görüş alanı dar kalır. Açıklık başına Dobson'dan pahalıdırlar ve dış sıcaklığa uyum sağlamaları zaman alır.

Açıklık: asıl önemli sayı

Açıklık, ana mercek ya da aynanın çapıdır ve genellikle milimetre ya da inç olarak verilir. Işık toplama gücü açıklığın alanıyla artar; çapı iki katına çıkarmak dört kat fazla ışık demektir. 15 cm'lik bir teleskop, karanlığa tam alışmış bir gözden yaklaşık 470 kat fazla ışık toplar.

Büyük açıklık ayrıntıyı da artırır, çünkü geniş bir ağız birbirine yakın ışık noktalarını ayırabilir. Deneyimli gözlemciler bu yüzden teleskopları önce açıklığa göre karşılaştırır, kutudaki büyütme rakamlarını neredeyse anlamsız sayar. Yine de en iyi açıklık, gerçekten dışarı taşıyacağınız en büyük açıklıktır.

Kundaklar: alt-azimut, ekvatoral ve GoTo

Alt-azimut kundak iki basit yönde hareket eder: aşağı-yukarı ve sağa-sola, tıpkı bir fotoğraf makinesi tripodu gibi. Kullanımı sezgiseldir ve hızlı kurulur; Dobson tabanı da bir alt-azimut kundaktır.

Ekvatoral kundağın bir ekseni gök kutbuna, Kuzey Yarımküre'de Kutup Yıldızı'nın yakınına yöneltilir. Hizalandıktan sonra tek bir ekseni çevirmek, Dünya dönerken yıldızları izlemeye yeter; bu, yüksek büyütmede ve fotoğrafçılıkta işe yarar. Daha ağırdır ve öğrenmesi biraz zaman alır.

GoTo kundaklar, iki türden de olabilir; motorları ve küçük bir bilgisayarı vardır. Birkaç parlak yıldızla kısa bir hizalamadan sonra binlerce cisme kendiliğinden döner ve onları izler. Kullanışlıdırlar ama pil ya da güç kaynağı isterler; bilgisayar da sallanan bir ayağın açığını kapatamaz.

Hangisini seçmeli?

En parlak ve en ayrıntılı görüntüyü en az parayla istiyor ve saklayacak yeriniz varsa, Dobson tipi aynalı teleskobu geçmek zordur. Ay ve gezegenler için hafif, bakım istemeyen ve hızlı kurulan bir şey istiyorsanız küçük bir mercekli uygundur. Taşınabilirlik ve bilgisayarlı kundak öncelikliyse Maksutov ya da Schmidt-Cassegrain iyi bir eşleşmedir.

Tasarım ne olursa olsun, karar vermeden önce yerel bir astronomi kulübünde ya da halka açık bir gözlem etkinliğinde birkaçından bakmaya çalışın. Tüpün önü ISO 12312-2 standardını karşılayan sertifikalı bir güneş filtresiyle kapatılmadıkça hiçbir teleskobu Güneş'e çevirmeyin; odaklanan ışık anında kalıcı göz hasarı yapabilir.