Büyütme ve okülerler

Büyütmeyi oküler belirler

Bir teleskobun tek bir büyütmesi yoktur. Her teleskobun bir odak uzaklığı vardır; bu, ana mercek ya da aynadan ışığın odaklandığı noktaya kadar olan mesafedir. Her okülerin de kendine ait, çok daha kısa bir odak uzaklığı bulunur. Büyütme, birincinin ikinciye bölümünden ibarettir.

Her iki sayı da genellikle milimetre olarak yazılır: teleskobun tüpünde ya da etiketinde, okülerin yan yüzünde. Oküleri değiştirince büyütme de değişir. Aynı teleskobun bir an bütün Ülker kümesini, hemen ardından tek bir Ay kraterinin yakın planını gösterebilmesinin nedeni budur.

Hesaplanmış örnekler

Odak uzaklığı 1.200 mm olan bir teleskop düşünelim. 25 mm'lik okülerle 1.200 ÷ 25 = 48x elde edilir. 10 mm'lik okülerle 1.200 ÷ 10 = 120x olur. 6 mm'lik okülerle sonuç 200x'tir.

Şimdi odak uzaklığı 650 mm olan daha kısa bir teleskop alalım. Aynı 25 mm'lik oküler 26x, 10 mm'lik oküler ise 65x verir. Aynı oküler farklı teleskoplarda farklı büyütme sağlar; bu yüzden hesabı her zaman kendi düzeneğiniz için yapın.

Odak oranı: hızlı ve yavaş teleskoplar

f/ ve ardından bir sayıyla yazılan odak oranı, odak uzaklığının açıklığa bölümüdür. 150 mm aynalı, 1.200 mm odak uzaklıklı bir teleskop f/8'dir; 130 mm aynalı, 650 mm'lik bir teleskop ise f/5'tir.

Küçük sayılara hızlı denir; aynı okülerle daha geniş alan verirler ve büyük yıldız alanlarına uygundurlar. Büyük sayılara yavaş denir; yüksek büyütmeye daha kolay ulaşırlar ve gezegenlere uygundurlar. Odak oranı, belli bir büyütmede bir cismin göze ne kadar parlak görüneceğini değiştirmez; bunu açıklık belirler.

Anlamlı en yüksek büyütme

Büyütme ışığı daha büyük bir görüntüye yayar; belli bir noktadan sonra görüntü yalnızca büyür, kararır ve bulanıklaşır. Yaygın kullanılan ölçü, açıklığın milimetresi başına yaklaşık 2x'tir. 100 mm'lik bir teleskop yaklaşık 200x'te, 200 mm'lik bir teleskop yaklaşık 400x'te sınıra ulaşır.

Bu rakamlar en iyi koşullardaki sınırlardır. Gözlemin çoğu bunların çok altında yapılır; istediğinizi gösteren en düşük büyütme genellikle en keyifli olanıdır. Küçük bir teleskop için 500x ya da daha fazlasını vaat eden iddialar boş büyütmeyi anlatır: görüntü büyür ama yeni hiçbir şey göstermez.

Görüş alanı ve çıkış göz bebeği

Her okülerin bir görünür alanı vardır; içine baktığınızda gördüğünüz açıdır ve genellikle 50–70° ya da daha fazladır. Bunu büyütmeye bölerseniz gerçek alanı, yani gökyüzünün gerçekte görünen dilimini bulursunuz. 50°'lik bir oküler 48x'te yaklaşık 1°, kabaca iki Ay çapı gösterir; 200x'te ise yalnızca çeyrek derece.

Çıkış göz bebeği, okülerden çıkan ışık demetinin çapıdır: açıklık bölü büyütme. 150 mm'lik bir teleskop 48x'te yaklaşık 3 mm verir. 4–7 mm'lik büyük çıkış göz bebekleri sönük bulutsularda parlak ve geniş görüntü sağlar; 0,5–1 mm'lik küçük olanlar ise gezegenler ve çift yıldızlar için anlamlı sınıra yakındır.

Barlow mercekleri ve oküler takımı seçmek

Barlow merceği, teleskopla oküler arasına takılan ve etkin odak uzaklığını genellikle 2 ya da 3 kat artıran kısa bir tüptür. 2x Barlow, 25 mm'lik bir oküleri 12,5 mm'lik bir okülere denk hale getirir; böylece iki oküler ve bir Barlow dört farklı büyütme sağlar.

Pratik bir başlangıç takımı üç adımı kapsar: cisim bulmak ve büyük kümeleri izlemek için düşük büyütme, genel kullanım için yaklaşık 80–120x'lik orta büyütme, sakin gecelerde Ay ve gezegenler için yüksek büyütme. Oküler odak uzaklıklarını, Barlow aynı büyütmeyi tekrarlamak yerine aradaki boşlukları dolduracak şekilde seçin.

Görüş koşulları: sınırı atmosfer koyar

Gökbilimciler havanın durgunluğuna görüş (seeing) der. Sıcak ve soğuk hava cepleri yıldız ışığını titretir; yıldızların göz kırpması bundandır. Pek çok gecede bu çalkantı, teleskop ne kadar büyük olursa olsun, yaklaşık 150–250x'in üzerindeki ayrıntıyı bulanıklaştırır.

Bir geceden en iyi şekilde yararlanmak için teleskobu dışarıda soğumaya bırakın, ufka yakın cisimler yerine gökyüzünde yüksekte olanları gözleyin, çatıların ya da güneşte ısınmış zeminlerin üzerinden bakmaktan kaçının. Düşük büyütmeyle başlayın, görüntü yumuşayana kadar büyütmeyi artırın, sonra bir oküler geri dönün. Önünü tümüyle kapatan sertifikalı bir ISO 12312-2 güneş filtresi olmadan teleskobu asla Güneş'e çevirmeyin.