Işık kirliliği ve Bortle ölçeği

Işık kirliliği nedir?

Işık kirliliği, istenmeyen yere giden dış mekân yapay ışığıdır. Sokak lambaları, reklam panoları, stadyumlar ve güvenlik projektörleri ışığın bir kısmını yere değil, yukarıya ya da yana gönderir.

Bu kaçak ışık havadaki moleküllere, toza ve su damlacıklarına çarpıp saçılır; şehirlerin üzerinde gökyüzü parıltısı denen aydınlık bir kubbe oluşur. Göz kamaştırma (doğrudan gözünüze gelen ışık) ve ışık taşması (komşunun bahçesine dökülen ışık) da aynı sorunun parçalarıdır.

Büyük bir şehrin parıltısı 150 km'den daha uzaktan görülebilir. Bugün çoğu insanın Samanyolu'nu evinden hiç görmemesinin başlıca nedeni budur.

Sınıf sınıf Bortle ölçeği

John Bortle 2001'de gözlemcilerin bir yerin gerçekte ne kadar karanlık olduğunu anlatabilmesi için dokuz basamaklı bir ölçek önerdi. Değerlendirme gözle yapılır: Samanyolu'nun görünüşü, sönük parıltılar ve görülebilen en sönük yıldızlar ölçüt olur.

1. sınıf kusursuz karanlık bir yerdir: Samanyolu hafif gölge düşürür, burç ışığı belirgindir, çevrenizdeki zemin neredeyse görünmez. 2. sınıf gerçekten karanlık bir yerdir; yaz Samanyolu'nda damarlı, ayrıntılı yapılar seçilir. 3. sınıf kırsal gökyüzüdür; ufukta biraz parıltı vardır ama Samanyolu hâlâ zengin görünür.

4. sınıf kırsaldan banliyöye geçiştir: uzaktaki kasabaların üzerinde ışık kubbeleri belirir, Samanyolu görünür ama ayrıntısızdır. 5. sınıf banliyö gökyüzüdür; Samanyolu ufka yakın yerlerde zayıflar ya da kaybolur. 6. sınıf parlak banliyödür; Samanyolu en fazla tepede seçilir.

7. sınıf banliyöden şehre geçiştir: bütün gökyüzü grimsi bir parıltıyla kaplıdır. 8. sınıf şehir gökyüzüdür; yalnızca parlak takımyıldızlar öne çıkar. 9. sınıf şehir merkezidir; Ay, gezegenler ve birkaç düzine yıldızdan fazlasını göremeyebilirsiniz.

Canlılara, sağlığa ve enerjiye etkisi

Pek çok canlı doğal karanlığa ihtiyaç duyar. Göçmen kuşlar ışıklı binalara çekilip çarpabilir, yumurtadan yeni çıkan deniz kaplumbağaları denize değil sokak lambalarına yönelebilir, sayısız böcek lambaların çevresinde dönerken ölür.

İnsanlarda gece ışığı, uykuyu düzenlemeye yardım eden melatonin hormonunu baskılayabilir. Uzun vadeli sağlık etkileri hâlâ araştırılıyor; asıl kaygı gece kullanılan parlak ve mavimsi ışık.

Gökyüzüne giden ışık hiçbir şeyi aydınlatmaz; yani boşa harcanan enerji ve paradır. Kötü yönlendirilmiş aydınlatma, göz kamaştırıp derin gölgeler yaratarak sokakları daha az güvenli bile yapabilir.

Karanlık gökyüzü alanları

Eski adı International Dark-Sky Association olan DarkSky International, Uluslararası Karanlık Gökyüzü Alanları programını yürütür. ABD'nin Arizona eyaletindeki Flagstaff, 2001'de ilk Uluslararası Karanlık Gökyüzü Şehri oldu.

Bir yer topluluk, park, rezerv, sığınak ya da kentsel gece gökyüzü alanı olarak sertifika alabilir. Her biri iyi aydınlatma kurallarına ve halkı bilgilendirmeye söz verir; 2026 itibarıyla birkaç kıtada 200'den fazla alan bulunuyor.

Bu alanlar Bortle 1–3 sınıfı bir gökyüzü görmek için en iyi yerler arasındadır. Pek çok milli park da gözlem etkinlikleri düzenler ve aydınlatmasını düşük ve kapalı tutar.

Yakınınızda daha karanlık bir gökyüzü bulmak

Uydu verisiyle hazırlanan çevrim içi ışık kirliliği haritaları çevrenizdeki gökyüzü parlaklığını gösterir. Şehir kubbelerinden uzak, tercihen en büyük şehrin ters yönünde kalan bölgelere bakın.

Kendi gökyüzünüzü gözle de değerlendirebilirsiniz. Karanlıkta yaklaşık 20 dakika bekledikten sonra gördüklerinizi yukarıdaki Bortle tarifleriyle karşılaştırın ya da bilinen bir takımyıldızın içindeki yıldızları sayın.

Kısa bir araba yolculuğu bile gökyüzünü bir iki Bortle sınıfı iyileştirebilir. Aysız bir gece seçin; parlak Ay gökyüzünü neredeyse bir kasaba kadar soldurur.

Siz ne yapabilirsiniz?

Çözümler basit ve etkisi hemen görülür. Işığın tamamını aşağı yönlendiren, ampulü yandan görünmeyen tam kapalı armatürler kullanın.

Gökyüzünde daha az saçılan ve canlılara daha nazik olan sıcak renkli ışık seçin (yaklaşık 3000 K ya da altı). Yalnızca gerektiği kadar parlaklık kullanın; kimse yokken sönmesi için zamanlayıcı ya da hareket sensörü takın.

Yerel aydınlatma düzenlemelerini destekleyebilir, Globe at Night gibi gönüllü yıldız sayımlarına katılabilir ve komşularınızla ışıklarını aşağı çevirmeyi konuşabilirsiniz.