Küçükayı

Küçük Ayı ve gök kutbu

Küçükayı, tek bir ünlü yıldızın çevresinde kurulmuş küçük bir kuzey takımyıldızıdır: Kutup Yıldızı. Yedi ana yıldızı, Büyükayı'daki Büyük Kepçe'nin daha küçük ve daha sönük bir kopyası olan Küçük Kepçe'yi oluşturur.

Kutup Yıldızı, ayının uzun kuyruğunun ya da kepçenin sapının ucundadır. Dünya'nın Kuzey Kutbu'nun tam üzerindeki gök noktası olan gök kuzey kutbuna çok yakın olduğundan bütün öbür yıldızlar onun çevresinde dönüyormuş gibi görünür. Kuzey yarım küreden bakıldığında takımyıldızın tamamı yıl boyunca bütün gece ufkun üzerinde kalır.

Nasıl bulunur?

Büyük Kepçe'den başlayın. Kepçe kabının dış kenarındaki iki yıldız, Dubhe ve Merak, Kutup Yıldızı'nı gösterir. Bu çizgiyi ikisi arasındaki uzaklığın yaklaşık beş katı kadar uzatırsanız tek başına duran, orta parlaklıkta bir yıldıza varırsınız: Kutup Yıldızı budur.

Kutup Yıldızı'ndan başlayan Küçük Kepçe'nin sapı, kaba doğru kıvrılır. Kabın en parlak iki yıldızı, turuncu Kochab ile beyaz Pherkad, şehirden bile kolayca seçilir. Gece boyunca Kutup Yıldızı'nın çevresinde nöbetçiler gibi döndükleri için bunlara bazen Kutbun Bekçileri denir.

Yönünüzü doğrulamak için Kutup Yıldızı'na dönün: kuzeye bakıyorsunuz demektir. Ufuktan yüksekliği yaklaşık olarak enleminize eşittir; İstanbul gibi yaklaşık 41°K'deki bir yerden yaklaşık 41 derece yükseklikte, yani başucuna giden yolun yarısından biraz aşağıda durur.

Başlıca yıldızlar ve adları

Kutup Yıldızı (Alfa Ursae Minoris) yaklaşık 2,0 kadirle parlar ve yaklaşık 430 ışık yılı uzaktadır; bazı ölçümler daha büyük bir değer verir. Güneş'ten 2.000 kattan fazla ışıklı, sarımsı beyaz bir üstdevdir. Aynı zamanda bize en yakın Sefeid'dir: parlaklığı düzenli bir döngüyle, burada yaklaşık dört günde bir artıp azalan, zonklayan bir yıldız. Bu değişim gözle fark edilemeyecek kadar küçüktür.

Kutup Yıldızı'nın iki eşi vardır. Yaklaşık 9 kadirlik biri küçük bir teleskopla görülür; öbürü o kadar yakın yörüngededir ki ilk kez Hubble Uzay Teleskobu ile doğrudan görüntülenebilmiştir.

Kochab (Beta UMi), yaklaşık 2,1 kadir ve yaklaşık 130 ışık yılı uzaklığıyla Kutup Yıldızı kadar parlak sayılabilecek turuncu bir devdir; adının Arapça kökeni belirsizdir. Yaklaşık 3,0 kadirlik Pherkad (Gama UMi) ise kutbun çevresinde dönen iki buzağıyı anlatan eski bir resimden, 'buzağı' anlamındaki Arapça bir sözcükten gelir.

Değişen kutup yıldızı

Dünya'nın ekseni, yavaşlayan bir topaç gibi yalpalar ve gökte yaklaşık 26.000 yılda bir tam daire çizer. Devinim (presesyon) adı verilen bu hareket, gök kutbunu yıldızlar arasında yavaşça kaydırır.

Kutup Yıldızı kutba yaklaşmaktadır ve 2100 yılı civarında en yakın konumuna, yarım dereceden daha az bir uzaklığa gelecektir. Yaklaşık 5.000 yıl önce, Mısır piramitleri inşa edilirken kutup yıldızı Ejderha takımyıldızındaki Thuban'dı. Yaklaşık 12.000 yıl sonra ise parlak Vega kutba yakın olacak.

Bugün Kutup Yıldızı gerçek kutba 1 dereceden daha yakındır; bu, yön bulmak ve bir teleskop kundağını gözle hizalamak için yeterlidir.

Derin gök cisimleri ve meteorlar

Küçükayı'da parlak derin gök hedefi azdır. Dürbünle Kutup Yıldızı'nın hemen yanına bakın: sönük yıldızlardan oluşan küçük bir halka olan Nişan Yüzüğü'nü görürsünüz; pırlantası Kutup Yıldızı'dır. Yaklaşık 11 kadirlik ve yaklaşık 67 milyon ışık yılı uzaklıktaki çubuklu sarmal gökada NGC 6217 için teleskop gerekir.

Her aralıkta Ursid meteorları Kochab'ın yakınından saçılıyormuş gibi görünür. Yağmurun zirvesi 21–22 aralık civarındadır ve genellikle saatte yalnızca 10 kadar meteor getirir; yine de uzun kış gecelerinde sessiz bir ödüldür. Kaynağı 8P/Tuttle kuyruklu yıldızıdır.

Mitoloji

Yunan anlatılarından birine göre iki ayı, bebek Zeus'u babası Kronos'tan Girit'te saklayan perilerdi. Küçük Ayı'ya 'köpeğin kuyruğu' anlamında Kynosura denirdi; İngilizcede 'ilgi odağı' anlamındaki cynosure sözcüğü buradan gelir. Antik yazarlara göre Fenikeli denizciler Küçük Ayı'ya, Yunan denizciler ise Büyük Ayı'ya bakarak yol bulurdu.

Bazı Türk ve Moğol toplulukları Kutup Yıldızı'nı gökte çakılı bir kazık ya da direk olarak, yakınındaki yıldızları da ona bağlanmış, gece boyunca çevresinde dönen atlar olarak düşündü. Takımyıldızın Türkçe adı Küçükayı'dır; Polaris ise Kutup Yıldızı olarak bilinir.

Pratik gözlem önerileri

Küçük Kepçe her açık gecede görülür, ancak Kutup Yıldızı'nın üzerinde durduğu yaz başı akşamlarında en iyi konumdadır. Yalnızca kısık kırmızı ışık kullanın ve gözlerinize 20 dakika alışma süresi verin.

Kepçenin yıldızlarını sayın. Yaklaşık 5 kadirlik sönük olanlar dahil yedisini de görebiliyorsanız gökyüzünüz oldukça karanlıktır. Yalnızca Kutup Yıldızı, Kochab ve Pherkad görünüyorsa ışık kirliliği güçlüdür. Bu testi yıl boyunca tekrarlamak, evinizin gökyüzü kalitesini izlemenin kolay bir yoludur.