Çoban (Boötes)

Ayıların ardındaki Çoban

Çoban (Boötes), ilkbahar ve yaz akşamlarının büyük bir takımyıldızıdır. Adı Yunancada çiftçi ya da öküz süren kişi anlamına gelen bir sözcükten gelir; figür, kutbun çevresinde Büyük Ayı'yı izler, sanki onu önüne katmış sürer gibidir.

Yıldızlarının çoğu ikinci ve üçüncü kadirdendir; bu yüzden deseni ancak karanlık bir yerden kolayca seçilir. Ama bir yıldız Çoban'ı gözden kaçırılmaz kılar: ilkbahar akşamlarında doğu göğüne hâkim olan parlak turuncu Arktürüs.

Nasıl bulunur?

Büyük Kepçe'den başlayın. Sapının yumuşak kavisini kaptan uzaklaşacak biçimde yaklaşık 30 derece, yani uzatılmış kolla aşağı yukarı üç yumruk kadar izlerseniz Arktürüs'e ulaşırsınız. İngilizcedeki 'arc to Arcturus', yani 'kavisle Arktürüs'e' sözü bunu akılda tutmayı kolaylaştırır.

Takımyıldızın geri kalanı Arktürüs'ten kuzeye doğru, yaklaşık 20 derece uzunluğunda dar bir uçurtma biçiminde yükselir. Kuzey ucundaki Nekkar, Çoban'ın başını işaretler. Uçurtmanın hemen doğusundaki küçük yarım daire biçimli yıldız grubu Kuzey Tacı'dır (Corona Borealis).

Haziranda, 40°K enleminde saat 22 civarında Arktürüs güneybatıda, ufuktan yaklaşık 60 derece yüksekte durur.

Başlıca yıldızlar ve adları

Arktürüs (Alfa Boötis) yaklaşık −0,05 kadirle parlar ve yaklaşık 37 ışık yılı uzaktadır. Adı Yunancada 'ayının bekçisi' demektir. Güneş'in yaklaşık 25 katı çapında turuncu bir devdir; çekirdeğindeki hidrojeni tüketmiş, yaşlı bir yıldızdır.

Arktürüs, parlak yıldızların çoğuna göre gökte hızlı yer değiştirir: yaklaşık 800 yılda dolunayın genişliği kadar yol alır. 1933'te bir teleskopla toplanıp elektrik sinyaline dönüştürülen ışığı, Chicago Dünya Fuarı'nın ışıklarını yaktı.

Yaklaşık 2,4 kadirlik İzar (Epsilon Boötis), adını Arapçada 'peştamal' anlamındaki sözcükten alır. Yaklaşık 2,7 kadirlik Muphrid (Eta Boötis), Arktürüs'e yalnızca yaklaşık 3,3 ışık yılı uzaklıktadır; yani ikisi uzayda gerçekten komşudur. Yaklaşık 3,5 kadirlik Nekkar (Beta Boötis), uçurtmanın tepesindeki sarı bir devdir.

Çift yıldızlar ve derin gök cisimleri

Küçük teleskop için gösterinin yıldızı İzar'dır. Parlak, altın sarısı bir devin hemen yanında çok daha sönük, mavimsi yeşil bir eş vardır; durgun bir gecede renk karşıtlığı çarpıcıdır. 19. yüzyıl gökbilimcisi Friedrich Georg Wilhelm Struve ona 'en güzel' anlamında Pulcherrima adını verdi.

Kappa Boötis daha kolay ayrılan beyaz ve mavimsi bir çifttir, ancak optik bir çifttir: iki yıldız farklı uzaklıklardadır ve yalnızca rastlantıyla aynı doğrultuda görünür. Çoban, Samanyolu'ndan uzakta olduğu için gökadaları ve kümeleri sönüktür. Küresel küme NGC 5466, ancak orta boy bir teleskopla görülen gevşek, soluk bir ışıltıdır.

Çoban'da ayrıca Çoban Boşluğu (Boötes Void) bulunur: çapı birkaç yüz milyon ışık yılı olan ve içinde çok az gökada bulunan dev bir bölge. Teleskopla görülemez, ama gökadaların büyük boşlukların çevresinde duvarlar ve iplikler halinde dizildiğini gösterir.

Quadrantid meteorları

Quadrantidler adını artık tanınmayan eski bir takımyıldız olan Quadrans Muralis'ten, yani Duvar Kadranı'ndan alır; bu takımyıldızın yıldızları bugün Çoban'a aittir. Yağmurun zirvesi 3–4 ocak civarındadır ve ideal bir gökte saatte 100'den fazla meteor üretebilir.

Sorun, zirvenin yalnızca birkaç saat sürmesi ve bazı bölgeler için gündüze denk gelebilmesidir. O yılın tahmini zirve saatine bakın ve kuzeydoğuda Çoban'ın kuzeyindeki saçılma noktasının yükseldiği gece yarısından sonra izleyin. Kaynağının, sönmüş bir kuyruklu yıldız olabilecek 2003 EH1 asteroidi olduğu düşünülür.

Mitoloji

Yunan gök geleneğinde Çoban, sabanın öküzlerini, yani Büyük Kepçe dediğimiz yedi yıldızı süren ya da kutbun çevresinde dönen ayıları bekleyen kişidir. Bir anlatıda Kallisto'nun oğlu Arkas'tır; bir başkasında Dionysos'tan şarap yapmayı öğrenip komşularıyla paylaşan ve bunun acı sonuçlarını yaşayan İkarios'tur.

Arktürüs, antik Yunan şiirinde adı geçen yıldızlardandır; şair Hesiodos onun doğuşunu bağ budama ve üzüm hasadı zamanını belirlemek için kullandı. Takımyıldız Türkçede genellikle Çoban olarak anılır; yıldız ise eski adını korur: Arktürüs.

Pratik gözlem önerileri

Arktürüs her şehirden görülecek kadar parlaktır ve turuncu rengi gözle açıkça seçilir. Yaz başı akşamlarında onu güneydeki mavimsi beyaz Spika ve kuzeydoğuda yükselen Vega ile karşılaştırın.

Sönük uçurtma için ışıklardan uzak, aysız bir gecede karanlık bir yer gerekir. İzar için teleskopu 100 kat ya da daha yüksek büyütmeye ayarlayın ve havanın durgunlaşmasını bekleyin; görüntünün titremesi durduğunda eş belirir. Quadrantidler için çok sıkı giyinin, sırtüstü uzanın ve göğün geniş bir bölümünü izleyin.