Başak

İlkbaharın Başak'ı

Başak, ilkbahar göğünün geniş bir bölümüne yayılan bir zodyak takımyıldızıdır. Suyılanı dışındaki bütün takımyıldızlardan daha büyük bir alan kaplar; ama Spika dışındaki yıldızları sönükçe olduğundan figürün tamamını şehirden görmek zordur.

Güneş, Başak'ta öbür zodyak takımyıldızlarının hepsinden daha uzun kalır: yaklaşık eylül ortasından ekim sonuna kadar. Güneş'in her yıl gök ekvatorunu güneye doğru geçtiği nokta, yani eylül ekinoksu, bugün Başak'ın içindedir.

Nasıl bulunur?

Büyük Kepçe'yi kullanın. Sapının kavisini Çoban'daki turuncu Arktürüs'e kadar izleyin, sonra aynı kavisi yaklaşık aynı uzaklık kadar sürdürün: güneyde alçakta mavimsi beyaz bir yıldıza varırsınız. Bu Spika'dır. İngilizce konuşan gözlemciler bu yolu 'kavisle Arktürüs'e, hızla Spika'ya' diye ezberler.

Mayısta, 40°K enleminde saat 22 civarında Spika güney ufkundan yaklaşık 35 derece yüksekte durur. Başak'ın geri kalanı Spika'nın kuzeyinde ve batısında yamuk bir Y çizer; Y'nin ağzı Aslan'ın kuyruk yıldızı Denebola'ya doğru açılır.

Başak tutulum (ekliptik) üzerinde olduğu için Ay ve gezegenler sık sık içinden geçer. Başak'ta fazladan parlak bir 'yıldız' görürseniz o genellikle bir gezegendir.

Başlıca yıldızlar ve adları

Spika (Alfa Virginis) yaklaşık 1,0 kadirle parlar ve yaklaşık 250 ışık yılı uzaktadır. Latince adı, Başak'ın elinde tuttuğu 'buğday başağı' anlamına gelir. Birbirinin çevresinde yaklaşık dört günde dönen, sıcak ve mavimsi beyaz iki yıldızdan oluşur; öyle yakındırlar ki her biri yumurta biçimine çekilmiştir ve sistemin parlaklığı hafifçe dalgalanır.

Yaklaşık 2,7 kadirlik ve yaklaşık 38 ışık yılı uzaklıktaki Porrima (Gama Virginis), birbirinin çevresinde 169 yılda bir dönen, neredeyse eş iki yıldızdır. 2005'te birbirine en çok yaklaştılar; şimdi yavaşça açılıyorlar ve küçük bir teleskop onları yeniden ayırabiliyor.

Yaklaşık 2,8 kadirlik Vindemiatrix (Epsilon Virginis), adını Latincede 'üzüm toplayan kadın' anlamına gelen sözcükten alır. Antik çağda bağ bozumunun başladığı günlerde şafaktan önce doğardı.

Küçük teleskop için gökadalar

Vindemiatrix, Aslan'daki Denebola ve Berenis'in Saçı'ndaki yıldız kümesi arasındaki üçgen, gökadaların diyarıdır. Başak Kümesi yaklaşık 55 milyon ışık yılı uzaktaki 1.000'den fazla gökadayı barındırır ve bizim Yerel Grubumuzu da içine alan daha büyük topluluğun merkezidir.

En parlak üyeleri olan dev eliptik gökadalar M87, M49 ve M60, küçük bir teleskopta yumuşak, yuvarlak ışıltılar gibi görünür. Markarian Zinciri adı verilen kavisli gökada dizisi, karanlık gökte düşük büyütmede güzel bir manzaradır. M87, 2019'da Olay Ufku Teleskobu merkezindeki kara deliğin gölgesini ortaya koyunca ünlendi; bu kara delik Güneş'in kütlesinin yaklaşık 6,5 milyar katıdır.

Karga ile güney sınırında, yaklaşık 30 milyon ışık yılı uzaktaki Sombrero Gökadası (M104), parlak çekirdeğinin önünden karanlık bir toz şeridi geçen, neredeyse yandan görülen bir sarmaldır. Başak Kümesi'nin üyesi değildir. Başak'ta ayrıca ilk tanımlanan kuasar olan 3C 273 de bulunur: yaklaşık 13 kadir parlaklığında ve 2 milyar ışık yılından daha uzaktadır.

Mitoloji

Mezopotamya'da bu yıldızlar tarladaki bir sabanın açtığı izle ve elinde başak tutan bir tanrıçayla ilişkilendirildi. Yunan ve Romalı yazarlar Başak'ı çoğu zaman tarım tanrıçası Demeter (Roma'da Ceres) ya da kızı Persefoni olarak gördü. Hades, Persefoni'yi yeraltı dünyasına götürdüğünde Demeter'in yası kışı getirdi; kızının her yıl geri dönüşü ise baharı.

Bir başka anlatıya göre o, adalet tanrıçası Astraia'dır; insanlar acımasızlaştıkça Dünya'yı terk eden ölümsüzlerin sonuncusu. Başak'ın yanındaki Terazi'nin onun terazisi olduğu da söylenir. Takımyıldızın Türkçe adı olan Başak, tahıl başağı anlamına gelir.

Pratik gözlem önerileri

Spika her gökte görülecek kadar parlaktır; şehirden Başak'ın görebileceğiniz tek yıldızı o olabilir. Ay'ın ona yaklaştığı geceleri izleyin: bazı aylarda Ay, Spika'nın önünden geçip onu örtebilir. Buna örtülme denir.

Gökada avı için aysız bir bahar gecesi ve güney göğü karanlık bir yer bekleyin. Denebola'dan başlayın, düşük büyütmeyle yavaşça doğuya tarayın ve sönük bir cismi daha iyi görmek için biraz yanına bakın; buna yan bakış denir. Sarmal kollar beklemeyin: Başak gökadalarının çoğu soluk gri lekeler gibi görünür, ama her biri milyarlarca yıldız barındırır.