Kartal

7 dk okuma

Temel bilgiler

IAU kısaltması	Aql
Büyüklük	88 takımyıldız içinde 22. en büyük
En parlak yıldız	Altair (Alfa Aql), kadir yaklaşık 0,76, yaklaşık 17 ışık yılı uzakta
En iyi akşam dönemi (yaklaşık 40°K)	Temmuz–eylül, en yüksek ağustosta
Görülebildiği enlemler	Yaklaşık +90° ile −75° arası
Ünlü yıldız deseni	Vega ve Deneb ile birlikte Yaz Üçgeni'nin güney köşesi
Derin gök hedefleri	Samanyolu yıldız bulutları, Barnard'ın E'si karanlık bulutsusu, NGC 6709, NGC 6751
Mitoloji kökeni	Babil kartalı; Zeus'un yıldırımlarını taşıyan Yunan kartalı
Gereken ekipman	Göz; Samanyolu için dürbün, bulutsular için teleskop

Kısaca

Altair, Yaz Üçgeni'nin güney köşesidir ve çıplak gözle görülen en yakın yıldızlardan biridir.
Altair'in iki yanında kısa, düz bir çizgi oluşturan iki sönük yıldız vardır; bu desen Kartal'ı tanımayı kolaylaştırır.
Altair kendi çevresinde yaklaşık 10 saat ya da daha kısa sürede döner; o kadar hızlıdır ki ekvatoru şişkindir.
Eta Aquilae, parlaklığı yaklaşık 7 günde neredeyse bir kadir değişen bir Sefeid'dir; bu değişim gözle izlenebilir.
Kartal Samanyolu boyunca uzandığı için dürbün zengin yıldız alanları ve karanlık toz bulutları gösterir.

Samanyolu'nda bir kartal

Kartal, yaz Samanyolu'nda Kuğu ile Çalgı'nın güneyinde uçar. En parlak yıldızı Altair, temmuzdan ekime kadar göğe hâkim olan büyük parlak yıldız üçgeninin, yani Yaz Üçgeni'nin güney köşesidir.

Takımyıldız gök ekvatorunun iki yanına yayılır; bu yüzden Dünya'nın hemen her yerinden görülür. Kuzeyden bakınca temmuz akşamlarında güneydoğuda, ağustosta güneyde durur; güney yarım kürede ise ters görünen bir kış takımyıldızıdır.

Nasıl bulunur?

Önce Yaz Üçgeni'ni bulun. Çalgı'daki Vega, üç yıldızın en parlağıdır ve yaz akşamlarında en yüksekte olanıdır. Kuğu'daki Deneb kuzeydoğu köşesidir. Vega'dan yaklaşık 34 derece uzaktaki üçüncü ve en güneydeki köşe ise Altair'dir.

Altair'i doğrulamak kolaydır, çünkü iki yanında yakın birer sönük yıldız vardır: kuzeybatıda turuncu Tarazed, güneydoğuda Alshain. Üçü, yaklaşık 5 derece uzunluğunda kısa bir çizgi oluşturur; bu desene bazen Kartal Ailesi denir. Kartalın kanatları buradan iki yana açılır, kuyruğu ise kuzeybatıya, Samanyolu'nun karanlık yarığına doğru uzanır.

Başlıca yıldızlar ve adları

Altair (Alfa Aquilae) yaklaşık 0,76 kadirle parlar ve yaklaşık 17 ışık yılı uzaktadır; bu da onu araçsız görülebilen en yakın yıldızlardan biri yapar. Adı Arapçada 'uçan kartal' anlamındaki sözden gelir. Güneş'in yaklaşık iki katı kütlede beyaz bir yıldızdır.

Güneş kendi çevresinde yaklaşık 25 günde dönerken Altair bunu yaklaşık 10 saat ya da daha kısa sürede yapar. Bu hızlı dönüş onu basıklaştırır: ekvatordaki genişliği, kutuptan kutba ölçüsünden en az yüzde 14 fazladır. 2007'de Kaliforniya'daki CHARA teleskop dizisini kullanan gökbilimciler bu tür bir yıldızın yüzeyinin ilk görüntülerinden birini elde etti; görüntü, daha parlak ve sıcak kutupları, daha karanlık bir ekvatoru gösteriyordu.

Yaklaşık 2,7 kadirlik Tarazed (Gama Aquilae), Altair'den çok daha uzaktaki turuncu bir devdir. Yaklaşık 3,7 kadirlik Alshain (Beta Aquilae) ise yaklaşık 45 ışık yılı uzaklıkta sarımsı bir yıldızdır.

Zonklayan bir yıldız ve ünlü bir nova

Altair'in güneyindeki Eta Aquilae, keşfedilen ilk Sefeid değişenlerden biridir; İngiliz gökbilimci Edward Pigott değişimlerini 1784'te fark etti. Her 7,2 günde bir yaklaşık 3,5 ile 4,4 kadir arasında parlayıp söner. Onu her gece yakınındaki benzer parlaklıkta sabit yıldızlarla karşılaştırırsanız döngüyü kendiniz izleyebilirsiniz.

Haziran 1918'de Kartal'da bir 'yeni yıldız' belirdi ve birkaç gün boyunca gökteki en parlak yıldızlarla yarıştı. Nova Aquilae 1918, yakın bir çift sistemde eşinden gaz çeken bir beyaz cücenin ani parlamasıydı. Birkaç ay içinde gözden kayboldu ve bugün gözle görülemeyecek kadar sönüktür.

Dürbün ve küçük teleskop için derin gök cisimleri

Kartal'dan geçen Samanyolu'nu dürbünle tararsanız karanlık toz şeritleriyle bölünmüş yoğun yıldız bulutları görürsünüz. Karanlık bir gökte Tarazed'in yakınında Barnard'ın E'sini arayın: arkasındaki yıldızları perdeleyen, E harfi biçiminde karanlık bir toz bulutu.

Yaklaşık 6,7 kadirlik açık küme NGC 6709, dürbün ya da küçük teleskop için küçük ve zengin bir yıldız öbeğidir. Parlayan Göz Bulutsusu (NGC 6751) ise ölmekte olan bir yıldızın dışarı attığı gaz kabuğu olan bir gezegenimsi bulutsudur; yaklaşık 12 kadir parlaklığında ve yaklaşık 6.500 ışık yılı uzaklıktadır, orta boy bir teleskop ister.

Mitoloji

Göğün bu bölümündeki kartal figürü Babil gökbilimine kadar uzanır. Yunan mitolojisinde Kartal, Zeus'un yıldırımlarını taşıyan kuşudur. Bir anlatıya göre kartal kılığındaki Zeus, genç Ganymedes'i tanrılara saki olsun diye Olimpos'a kaçırdı; Ganymedes genellikle komşu takımyıldız Kova ile ilişkilendirilir.

Doğu Asya geleneğinde Altair, Samanyolu'nun öbür yakasındaki dokumacı kız Vega ile yılda bir kez buluşan çobandır. Takımyıldızın Türkçe adı Kartal'dır.

Pratik gözlem önerileri

Kartal en iyi ağustos ve eylülde, saat 21 ile gece yarısı arasında görülür. Altair her şehirden görülecek kadar parlaktır, ama kanatlar ve Samanyolu için karanlık bir yer ve aysız bir gece gerekir.

Eta Aquilae'yi izlemek için biri ondan biraz parlak, öbürü biraz sönük iki karşılaştırma yıldızı seçin ve her gece Eta'nın hangisine daha yakın göründüğünü not edin. Bir iki hafta sonra tam bir döngüyü görmüş olursunuz. Tripoda takılmış bir dürbün, karanlık bulutsuları görmeyi çok kolaylaştırır.