Arabacı

7 dk okuma

Temel bilgiler

IAU kısaltması	Aur
Büyüklük	88 takımyıldız içinde 21. en büyük
En parlak yıldız	Capella (Alfa Aur), kadir yaklaşık 0,08, yaklaşık 43 ışık yılı uzakta
En iyi akşam dönemi (yaklaşık 40°K)	Aralık–mart, ocak ve şubatta neredeyse tepede
Görülebildiği enlemler	Yaklaşık +90° ile −40° arası
Ünlü yıldız desenleri	Arabacı'nın beşgeni; Capella'nın yanındaki küçük üçgen Oğlaklar
Derin gök hedefleri	Açık kümeler M36, M37 ve M38; Alevli Yıldız Bulutsusu (IC 405)
Mitoloji kökeni	Yunan arabacısı Erikhthonios ya da Myrtilos; daha eski geleneklerde bir keçi ve oğlakları
Gereken ekipman	Göz; kümeler için dürbün ya da küçük teleskop

Kısaca

Capella, gece göğünün altıncı en parlak yıldızıdır ve kuzey yarım kürede kış akşamları tepede parlayan en parlak noktadır.
Capella tek bir yıldız gibi görünür, ama yakın yörüngedeki iki sarı dev ile uzaktaki iki kızıl cüceden oluşur.
Arabacı'nın ana yıldızları büyük bir beşgen çizer; köşelerinden Elnath bugün Boğa'ya aittir.
Epsilon Aurigae, her 27 yılda bir gizemli karanlık bir eş tarafından yaklaşık iki yıl boyunca örtülür.
Beşgenin içinde, her biri yaklaşık 4.000 ışık yılı uzaklıkta üç açık küme sıralanır: M36, M37 ve M38.

Kışın Arabacı'sı

Arabacı, kış göğünde yükseklerde, Samanyolu'nda Kahraman ile İkizler arasında duran büyük bir yıldız beşgenidir. Kuzeybatı köşesindeki altın sarısı Capella sayesinde kolayca tanınır.

Capella o kadar kuzeydedir ki yaklaşık 44°K'den itibaren kutup çevresidir, yani hiç batmaz. İstanbul ya da New York gibi biraz daha güneydeki yerlerden ise yalnızca birkaç saatliğine kuzey ufkunun altına iner. Kış akşamlarında neredeyse tam tepede parlar.

Nasıl bulunur?

Ocak akşamlarında orta kuzey enlemlerinden tam yukarı bakın: başucuna yakın en parlak yıldız Capella'dır. Bir başka yol Avcı'dan başlar. Kuşak'tan kuzeye, Betelgeuse ile Bellatrix arasındaki Avcı'nın başının yanından geçerek ilerleyin; yaklaşık 30 derece sonra Arabacı beşgeninin güney köşesi Elnath'a varırsınız. Capella onun yaklaşık 18 derece kuzeyindedir.

Beşgenin genişliği yaklaşık 15 derecedir. Capella'dan doğuya doğru başlayıp beşgeni dolaşırsanız köşeler sırasıyla Menkalinan, Teta Aurigae, Elnath ve Hassaleh'tir. Elnath bir zamanlar Boğa ile paylaşılırdı ve Boğa'nın boynuz ucunu işaretlerdi; modern sınırların çizildiği 1930'dan beri yalnızca Boğa'ya aittir.

Capella'nın hemen güneybatısında üç sönük yıldız, Arabacı'nın yavru keçileri olan Oğlaklar denen dar bir üçgen oluşturur.

Başlıca yıldızlar ve adları

Capella (Alfa Aurigae) yaklaşık 0,08 kadirle parlar ve yaklaşık 43 ışık yılı uzaktadır. Adı Latincede 'küçük dişi keçi' demektir. Her biri Güneş'ten birkaç kat geniş iki sarı devden oluşan bir sistemdir; bu devler birbirinin çevresinde, Dünya ile Güneş arasındaki uzaklıktan daha yakın bir yörüngede döner. Yörüngeleri neredeyse tam karşıdan göründüğü için birbirlerini hiç örtmezler. Devlerden uzakta duran ayrı bir sönük kızıl cüce çifti de sisteme aittir.

Yaklaşık 1,9 kadirlik ve yaklaşık 81 ışık yılı uzaklıktaki Menkalinan (Beta Aurigae), adını Arapçada 'dizgin tutanın omzu' anlamındaki sözden alır. Kendisi de örten bir çifttir, ama küçük sönmeleri gözle fark etmek zordur.

Yaklaşık 2,7 kadirlik Hassaleh (İota Aurigae), beşgenin güneybatı köşesinde, aşağı yukarı 490 ışık yılı uzaklıkta turuncu bir devdir.

Oğlaklar ve uzun bir tutulma

Oğlaklar üçgeninin ucundaki Epsilon Aurigae, bilinen en tuhaf yıldızlardan biridir. Her 27 yılda bir yaklaşık dörtte üç kadir söner ve neredeyse iki yıl sönük kalır. Önünden büyük ve karanlık bir şey geçer; bugün bunun gizli bir eş yıldızın çevresindeki dev bir toz diski olduğu düşünülüyor.

Son tutulma 2009'dan 2011'e kadar sürdü ve dünyanın dört bir yanındaki amatör ve profesyonel gözlemciler tarafından izlendi. Bir sonrakinin 2036–2038 civarında olması bekleniyor. Oğlaklardan bir başkası olan Zeta Aurigae de yaklaşık 2,7 yıllık döngüsü olan örten bir çifttir.

Dürbün ve küçük teleskop için derin gök cisimleri

Beşgenin içinde, Samanyolu'nda, üç açık küme neredeyse düz bir çizgi üzerinde durur: kuzeybatıdan güneydoğuya M38, M36 ve M37. Her biri aşağı yukarı 4.000 ışık yılı uzaktadır. Dürbün üçünü de küçük, puslu lekeler olarak gösterir.

Küçük bir teleskopta en zengini M37'dir: daha parlak, turuncu bir yıldızın çevresine çok sayıda sönük yıldız toplanmıştır. M36 daha küçük ve daha parlaktır, birkaç parlak yıldızı vardır; M38 ise daha gevşek, haça benzer bir biçim gösterir. Üçünü aynı büyütmede karşılaştırmak, görme becerisi için iyi bir alıştırmadır.

AE Aurigae yıldızının yakınında, sıcak ve hızlı hareket eden bu yıldızın aydınlattığı bir gaz ve toz bulutu olan Alevli Yıldız Bulutsusu (IC 405) bulunur. Fotoğraflarda iyi çıkar ama gözle sönüktür. Arabacı ayrıca gökadamızın merkezinin tam karşı yönü olan galaktik anti-merkeze yakındır.

Mitoloji

Önce keçi gelir. Mezopotamya'da bu yıldızlar zaten bir keçiyle ilişkilendirilmişti; sonraki Yunan yazarlar Capella'yı bebek Zeus'u emziren keçi Amaltheia ile özdeşleştirdi. Boynuzlarından biri bolluk boynuzu oldu.

Arabacı genellikle dört atlı arabayı icat ettiği söylenen efsanevi Atina kralı Erikhthonios ya da Kral Oinomaos'un arabacısı Myrtilos olarak anlatılır. Eski yıldız haritaları onu dizginleri tutarken, omzunda bir keçi ve kolunda iki oğlakla gösterir. Takımyıldızın Türkçe adı Arabacı'dır.

Pratik gözlem önerileri

Arabacı en iyi aralıktan marta kadar, saat 20 ile gece yarısı arasında görülür. Capella her şehirden görülecek kadar parlaktır; sonbahar akşamlarında kuzeydoğuda alçaktayken renkten renge girerek pırıldar.

Kümeler için önce dürbünle üçlü diziyi bulun, sonra düşük büyütmeli küçük bir teleskopa geçin. Önümüzdeki on yıllarda Epsilon Aurigae'yi izlemek için parlaklığını şimdiden yakınındaki Zeta ve Eta Aurigae ile karşılaştırıp not edin; böylece 'normal' halinin nasıl göründüğünü bilirsiniz.