Büyükköpek

Büyükköpek

Büyükköpek, kış göğünde Avcı'nın peşinden gelir. Orta büyüklükte bir takımyıldızdır, ama gecenin en parlak yıldızını barındırır: sık sık Köpek Yıldızı diye anılan Sirius.

Figürü hayal etmek kolaydır: Sirius köpeğin burnunu ya da tasmasını işaretler, güneydoğusundaki parlak yıldız grubu da gövdesini, arka bacaklarını ve kuyruğunu oluşturur. Pek çok takımyıldızın aksine Büyükköpek, karanlık bir gecede gerçekten ayakta duran bir köpeğe benzer.

Nasıl bulunur?

Avcı'nın ortasındaki üç yıldızlık sırayı, yani Kuşak'ı bulun. Kuzey yarım küreden bakınca Kuşak'ı sol aşağıya doğru yaklaşık 20 derece izleyin. Vardığınız göz kamaştırıcı yıldız Sirius'tur; parlaklığıyla başka hiçbir yıldızla karıştırılmaz.

İstanbul gibi yaklaşık 41°K'deki bir yerden Sirius güney ufkundan en fazla yaklaşık 32 derece yükselir; bu yüzden kalın hava katmanlarının arkasında sık sık titreşir. Sirius'un güneyinde Adhara, Wezen ve Aludra'nın oluşturduğu üçgen, köpeğin arka kısmını ve kuyruğunu çizer. Sirius aynı zamanda Avcı'daki Betelgeuse ve Küçükköpek'teki Procyon ile birlikte Kış Üçgeni'nin bir köşesidir.

Başlıca yıldızlar ve adları

Sirius (Alfa Canis Majoris) −1,46 kadirle parlar ve yaklaşık 8,6 ışık yılı uzaktadır. Adı Yunancada 'kavurucu' ya da 'parıldayan' anlamına gelir. Güneş'in yaklaşık iki katı kütlede ve yaklaşık 25 katı ışıklılıkta beyaz bir yıldızdır.

Friedrich Bessel 1844'te Sirius'un hareket ederken hafifçe yalpaladığını fark etti ve onu görünmeyen bir eşin çektiği sonucuna vardı. 1862'de Amerikalı teleskop yapımcısı Alvan Graham Clark yeni bir merceği denerken bu eşi gördü. Sirius B bir beyaz cücedir: bir yıldızın geriye kalan sıcak çekirdeği. Neredeyse Güneş kadar kütle, aşağı yukarı Dünya büyüklüğünde bir topa sıkışmıştır. Sirius A'dan yaklaşık 10.000 kat sönük olduğu için iyi teleskoplarla bile zor bir hedeftir.

Yaklaşık 1,5 kadirlik ve yaklaşık 430 ışık yılı uzaklıktaki Adhara (Epsilon CMa), sıcak, mavi bir devdir; adı Arapçada 'bakireler' anlamına gelir. Yaklaşık 1,8 kadirlik Wezen (Delta CMa), büyük olasılıkla 1.500 ışık yılından daha uzaktaki sarımsı beyaz bir üstdevdir. Yaklaşık 2,0 kadirlik Mirzam (Beta CMa) Sirius'tan kısa süre önce doğar; adı çoğu zaman 'haberci' olarak yorumlanır.

Dürbün ve küçük teleskop için derin gök cisimleri

M41, Sirius'un yaklaşık 4 derece güneyindeki bir açık kümedir; bu, uzatılmış kolda aşağı yukarı iki parmak genişliğidir. Toplam parlaklığı yaklaşık 4,5 kadirdir ve yaklaşık 2.300 ışık yılı uzaktadır. Karanlık bir yerden çıplak gözle soluk bir leke olarak görülür; dürbün, ortasına yakın turuncu bir yıldız da dahil onlarca yıldız gösterir.

Tau Canis Majoris yıldızının çevresindeki NGC 2362, küçük bir teleskopta daha sönük mücevherlerle çevrili parlak bir yıldız gibi görünen genç ve sıkı bir kümedir. Takımyıldızda ayrıca bilinen en büyük yıldızlardan biri olan kızıl hiperdev VY Canis Majoris de bulunur; çıplak gözle görülmez, ama küçük bir teleskop onu soluk, kırmızımsı bir yıldız olarak gösterir.

Mitoloji ve tarih

Yunan mitolojisinde Büyükköpek, Avcı'nın ayaklarının dibindeki Tavşan'ı (Lepus) kovalayan av köpeklerinden biridir. Bazı yazarlar onu, hiçbir avın kaçamadığı kadar hızlı köpek Lailaps ile özdeşleştirdi. Zeus, asla yakalanamayan bir tilkiyle sonu gelmeyen bir kovalamacaya kilitlenince onu göğe yerleştirdi.

Eski Mısır'da Sirius, tanrıça Sopdet'ti. Güneş'in parıltısında haftalarca gizlendikten sonra şafak göğünde ilk kez belirmesi, yani tan doğuşu, yaz ortasında Nil taşkınının başlangıcına denk gelir ve yeni yılın işareti sayılırdı. Romalılar yazın en sıcak haftalarını Köpek Yıldızı'nın Güneş'le birlikte doğmasıyla ilişkilendirdi; İngilizcedeki 'dog days' (köpek günleri) deyimi buradan gelir. Takımyıldızın Türkçe adı Büyükköpek'tir.

Pratik gözlem önerileri

Büyükköpek en iyi kış akşamlarında, ocaktan marta kadar görülür. Sirius alçaktayken onu izleyin: atmosfer ışığını mavi, kırmızı ve yeşil parıltılara böler. Bu, yıldızda olan bir şey değil, yıldız pırıldamasıdır.

M41 için Sirius'u dürbün görüş alanının üst kenarına koyun ve alt kenara doğru bakın. Türkiye ya da Güney Avrupa'dan açık bir gecede kuyruk yıldızları için güneyde alçağa bakın. Sirius B'yi denemek için durgun bir hava, yaklaşık 200 mm ya da daha büyük açıklıklı bir teleskop ve yüksek büyütme gerekir; iki yıldız 50 yıllık yörüngelerinde 2020'lerde birbirinden görece uzak olduğu için bu on yıl denemek için iyi bir dönemdir.