Kanatlı At (Pegasus)

Sonbaharın kanatlı atı

Kanatlı At (Pegasus), sonbahar göğünün geniş bir bölümünü kaplar. Yazın parlak yıldızları batıda alçalırken Büyük Kare'si doğudan yükselir ve bütün sonbahar göğünün rehberi olur.

Atın yalnızca ön yarısı resmedilir: Kare gövdesidir; yıldız dizileri boynunu, başını ve ön bacaklarını çizer. Orta kuzey enlemlerinden figür ters, bacakları havada görünür. Karenin kuzeydoğu köşesi Alpheratz ise resmî olarak komşu takımyıldız Andromeda'ya aittir.

Nasıl bulunur?

Ekim akşamlarında güneydoğu ile güney arasında, yükseklerde, ikinci kadirden dört yıldızın oluşturduğu büyük ve neredeyse boş bir kare arayın. Her kenarı yaklaşık 15 derecedir, yani uzatılmış kolla aşağı yukarı bir buçuk yumruk. Kuzeyden bakınca sol üstten başlayıp saat yönünde köşeler Alpheratz, Scheat, Markab ve Algenib'dir.

Markab'dan batıya doğru eğri bir yıldız dizisi atın başına uzanır ve burnu olan Enif'te biter. Scheat'tan kuzeybatıya uzanan iki yıldız dizisi ön bacaklardır.

Kare başka hedeflerin de yolunu gösterir. Scheat'tan Markab'a çizilen çizgi güneye uzatılınca sonbaharın tek başına parlayan yıldızı Fomalhaut'a varılır. Alpheratz'dan doğuya, Andromeda boyunca giden çizgi ise Andromeda Gökadası'na götürür.

Başlıca yıldızlar ve adları

Yaklaşık 2,4 kadirlik Enif (Epsilon Pegasi), genellikle Kanatlı At'ın en parlak yıldızıdır. Adı Arapçada 'burun' anlamına gelir. Tahminler farklı olsa da yaklaşık 670 ışık yılı uzaklıkta turuncu bir üstdevdir.

Scheat (Beta Pegasi), yaklaşık 200 ışık yılı uzaklıkta, parlaklığı yaklaşık 2,3 ile 2,7 kadir arasında gidip gelen kızıl bir devdir; bu yüzden bazı geceler Enif'le yarışır. Yaklaşık 2,5 kadirlik ve yaklaşık 140 ışık yılı uzaklıktaki Markab'ın (Alfa Pegasi) adı 'eyer' demektir. Yaklaşık 2,8 kadirlik Algenib (Gama Pegasi), Kare'nin güneydoğu köşesindeki sıcak, mavimsi beyaz bir yıldızdır.

51 Pegasi, Kare'nin hemen batısında, yaklaşık 5,5 kadirlik ve yaklaşık 50 ışık yılı uzaklıktaki Güneş benzeri bir yıldızdır. Michel Mayor ve Didier Queloz 1995'te onun çevresinde 4,2 günde bir dönen dev bir gezegen keşfetti; bu, Güneş benzeri bir yıldızın çevresinde bulunan ilk gezegendi. Keşif onlara 2019 Nobel Fizik Ödülü'nün bir payını kazandırdı. Yıldızın bugünkü resmî adı Helvetios, gezegenin adı ise Dimidium'dur.

Dürbün ve küçük teleskop için derin gök cisimleri

M15, Enif'in yaklaşık 4 derece kuzeybatısındadır. 100.000'den fazla yaşlı yıldızın oluşturduğu yoğun bir top olan küresel bir kümedir ve yaklaşık 33.000 ışık yılı uzaktadır. Dürbünde bulanık bir yıldız gibi görünür; küçük bir teleskop parlak, sıkışık bir çekirdek gösterir. Ayrıca içinde gezegenimsi bulutsu bulunduğu bilinen çok az sayıdaki küresel kümeden biridir.

Yaklaşık 40–45 milyon ışık yılı uzaktaki NGC 7331, sık sık Samanyolu'muza benzetilen sarmal bir gökadadır. Karanlık bir gökte küçük bir teleskop onu uzunca bir ışıltı olarak gösterir. Yakınındaki Stephan Beşlisi, dördü yaklaşık 290 milyon ışık yılı uzaklıkta olan sıkı bir gökada grubudur. Sönüktür ve büyük bir teleskop ister, ama Temmuz 2022'de James Webb Uzay Teleskobu'nun ilk gösterdiği hedeflerden biriydi.

Mitoloji

Yunan mitolojisinde Pegasus, kahraman Perseus Gorgon Medusa'nın başını kestikten sonra onun kanından doğdu. Kahraman Bellerofon, tanrıça Athena'nın verdiği altın bir dizginle atı evcilleştirdi ve ateş püskürten canavar Khimaira'yı yenmek için onu sürdü.

Bellerofon daha sonra Pegasus'la Olimpos Dağı'na uçmaya kalktı. Zeus atı sokması için bir böcek gönderdi; Bellerofon düştü, Pegasus ise tek başına uçmayı sürdürüp takımyıldız oldu. Bir başka anlatıya göre toynağının bir darbesi, Helikon Dağı'nda Musalara adanmış Hippokrene pınarını açtı. Takımyıldız Türkçede Kanatlı At ya da kısaca Pegasus olarak anılır.

Pratik gözlem önerileri

Kare banliyöden kolayca görülür ama şaşırtıcı biçimde boş görünür. İçindeki yıldızları saymayı deneyin: şehirden hiç ya da bir tane görebilirsiniz; karanlık bir kırsal alandan bir düzine ya da daha fazlasını sayabilirsiniz. Bu sayımı tekrarlamak, gözlem yerlerini karşılaştırmanın iyi bir yoludur.

M15 için Enif'i bulun, sonra bir dürbün alanı kadar kuzeybatıya kayın. Kümenin dış yıldızlarını seçmeye başlamak için küçük bir teleskopu orta büyütmede kullanın. 51 Pegasi çıplak gözle ancak karanlık gökte görülür, ama dürbünle kolayca bulunur: gezegeni göremezsiniz, ama gökbilimi değiştiren bir yıldıza bakıyor olursunuz.