Uzay yolculuğunun kısa tarihi

Sputnik ve uzaydaki ilk insanlar

4 Ekim 1957'de Sovyetler Birliği, basit radyo bip sesleri yayan, yaklaşık 58 cm çapında metal bir küre olan Sputnik 1'i fırlattı. Dünya'nın çevresinde dolanan ilk insan yapımı nesneydi ve ABD ile uzay yarışı denen rekabeti başlattı.

Bir ay sonra Sputnik 2, köpek Layka'yı taşıdı. 12 Nisan 1961'de Sovyet kozmonot Yuri Gagarin, Vostok 1 ile Dünya'nın çevresinde bir tam tur atarak uzaya çıkan ilk insan oldu. Birkaç hafta sonra Alan Shepard uzaya çıkan ilk Amerikalı oldu. 16 Haziran 1963'te Valentina Tereşkova yörüngede yaklaşık üç gün geçirerek uzaya çıkan ilk kadın oldu.

Ay yarışı

İki ülke de uzay yürüyüşü yapmayı, iki aracı kenetlemeyi ve günlerce uzayda kalmayı öğrendi. İlk uzay yürüyüşünü 1965'te Sovyet kozmonot Aleksey Leonov yaptı.

ABD ardından Apollo ile öne geçti. 20 Temmuz 1969'da Apollo 11, Neil Armstrong ve Buzz Aldrin'i Ay'a indirdi. 1972 sonuna kadar altı görev indi ve 12 astronot yüzeyde yürüdü. 1975'te Amerikan Apollo ile Sovyet Soyuz yörüngede kenetlendi; rekabetin yerini iş birliğine bırakabileceğinin işaretiydi bu.

Mekikler ve uzay istasyonları

İlk uzay istasyonu Salyut 1'i 1971'de Sovyetler Birliği fırlattı; ABD 1973'te Skylab ile izledi. 1986'dan itibaren kurulan Sovyet istasyonu Mir, 15 yılın büyük bölümünde mürettebat ağırladı.

NASA'nın uzay mekiği ilk kez 1981'de uçtu. Yedi kişiyi ve Hubble Uzay Teleskobu gibi büyük yükleri taşıyabilen, kanatlı, kısmen yeniden kullanılabilir bir araçtı. 135 görevde Uluslararası Uzay İstasyonu'nun kurulmasına yardım etti; ama 1986'daki Challenger ve 2003'teki Columbia kazalarında 14 astronot hayatını kaybetti. Mekik 2011'de emekliye ayrıldı.

Beş uzay ajansının kurduğu ISS'te Kasım 2000'den beri kesintisiz insan yaşıyor. Çin ilk astronotunu 2003'te uzaya gönderdi ve bugün kendi istasyonu Tiangong'u işletiyor.

Robot kaşifler

Öteki dünyalar hakkında bildiklerimizin çoğu insansız araçlardan geliyor. Sondalar her gezegenin yanından geçti; Venüs'e, Mars'a ve Titan'a indi, asteroitlere ve kuyruklu yıldızlara dokundu.

Öne çıkanlar arasında şimdi yıldızlararası uzayda olan Voyager sondaları, Mars'taki Curiosity ve Perseverance gezginleri, Satürn'deki Cassini, Plüton'daki New Horizons ve Hubble ile James Webb gibi uzay teleskopları var. Hindistan, Japonya, Çin, Avrupa Uzay Ajansı ve başkaları da artık kendi derin uzay görevlerini yürütüyor.

Ticari dönem

2000'lerde NASA, ISS'e yük ve daha sonra mürettebat taşıması için özel şirketlere ödeme yapmaya başladı. Mayıs 2020'de SpaceX'in Crew Dragon aracı iki NASA astronotunu istasyona taşıdı; 2011'den beri ABD topraklarından yapılan ilk insanlı yörünge fırlatmasıydı. Fırlatmadan sonra geri inen yeniden kullanılabilir roket kademeleri uzaya erişimi ucuzlattı ve sıklaştırdı.

Özel şirketler ücret ödeyen yolcuları da uçuruyor. Bazı yolculuklar, birkaç dakikalık ağırlıksızlık için uzayın sınırına çıkan kısa yörünge altı sıçramalar; Axiom Space'in düzenledikleri gibi bazıları ise mürettebatı yaklaşık iki haftalığına ISS'e götürüyor.

Türkiye uzayda

18 Ocak 2024'te Türk Hava Kuvvetleri pilotu Alper Gezeravcı, SpaceX'in Crew Dragon aracıyla Axiom Mission 3 (Ax-3) görevinde fırlatıldı. ISS'te yaklaşık iki hafta geçirdi, Türk üniversiteleri ve araştırma kurumlarının hazırladığı ondan fazla deneyi yürüttü ve Şubat 2024 başında döndü. Böylece Türkiye'nin ilk astronotu oldu.

8 Haziran 2024'te Tuva Cihangir Atasever, Virgin Galactic'in New Mexico'dan kalkan Galactic 07 yörünge altı uçuşuna katıldı. Uzay uçağı, ABD'nin astronot tanımında kullandığı yaklaşık 80 km'lik yüksekliğin üstüne çıktı ve bir saat kadar içinde döndü. Atasever, birkaç dakikalık ağırlıksızlık sırasında deneyler yaparak uzaya çıkan ikinci Türk oldu. İki uçuş da Türkiye Uzay Ajansı'nın insanlı uzay uçuşu programının parçasıydı.