Hubble Uzay Teleskobu

Teleskop neden uzaya konur?

Atmosfer hiç durmadan hareket eder. Sıcak ve soğuk hava katmanları yıldız ışığını hafifçe büker; yıldızların göz kırpması ve yerden çekilen görüntülerin yayvanlaşması bundandır. Hava ayrıca morötesi ışığın çoğunu süzer.

Havanın üstündeki bir teleskop iki sorundan da kurtulur. Fikri 1940'larda gök bilimci Lyman Spitzer ortaya attı; onlarca yıllık hazırlığın ardından Hubble, 24 Nisan 1990'da Discovery mekiğiyle yörüngeye taşındı. Adını, 1920'lerde evrenin genişlediğini gösteren Edwin Hubble'dan alır.

Kusurlu ayna ve ünlü onarım

İlk görüntüler şaşırttı: yerdekilerden keskindi ama kenarları bulanıktı. 2,4 metrelik ana ayna çok az yanlış bir eğriyle cilalanmıştı. Hata bir saç telinin kalınlığının ellide biri kadardı, ama ışığı puslu bir hâleye yaymaya yetiyordu. Optikte buna küresel sapma denir.

Hata çok kesin ölçülebildiği için miyop bir göze gözlük takar gibi düzeltilebildi. Aralık 1993'te Endeavour mekiğindeki astronotlar beş uzay yürüyüşüyle bir düzeltici optik paketi ve kendi düzeltmesi olan yeni bir kamera taktı. Sonraki görüntüler pırıl pırıldı; Hubble'ın itibarı kurtulmuştu.

Bunu 1997, 1999, 2002 ve 2009'da dört bakım görevi daha izledi. Her biri yıpranan parçaları değiştirdi ve daha iyi cihazlar ekledi; bugünkü teleskop 1990'da fırlatılandan çok daha yeteneklidir.

Hubble neler keşfetti?

Hubble, başka gökadalardaki zonklayan yıldızların uzaklığını ölçerek evrenin yaşını yaklaşık 13,8 milyar yıla daralttı. 1990'ların sonunda uzak süpernova gözlemleri sürpriz bir sonucu destekledi: evrenin genişlemesi hızlanıyor. Bu bulgu 2011 Nobel Fizik Ödülü'nü getirdi.

Hubble Derin Alan görüntülerinde teleskop, boş görünen küçük gök parçalarına günlerce bakıldı. Sonuçta binlerce gökada çıktı; bazıları milyarlarca yıl önceki hâliyle görülüyordu. Hubble ayrıca hemen her büyük gökadanın merkezinde süper kütleli bir kara delik bulunduğunu ortaya koydu.

Daha yakında, 1994'te Shoemaker-Levy 9 kuyruklu yıldızının parçalarının Jüpiter'e çarpmasını izledi, Plüton'un küçük uydularını keşfetti ve bir ötegezegenin atmosferinin kimyasını ilk kez ölçtü. Yaratılış Sütunları gibi bulutsu görüntüleri bilimin en tanınan resimleri arasına girdi.

Hubble nasıl çalışır?

Hubble bir yansıtıcı teleskoptur: ışık büyük ana aynadan küçük ikincil aynaya yansır, oradan ana aynanın ortasındaki delikten geçip cihazlara ulaşır. Cihazlar arasında kameralar ve tayfölçerler var; tayfölçer ışığı renklerine ayırarak sıcaklık, hareket ve kimyasal yapı hakkında bilgi verir.

Teleskop yaklaşık 515 km yükseklikte, her 95 dakikada bir Dünya'nın çevresini dolanır. Sönük bir hedefe kilitli kalmak için jiroskoplar ve çok hassas yönlendirme algılayıcıları kullanır. Gücü güneş panellerinden gelir; veriler NASA'nın iletişim uyduları üzerinden yere aktarılır.

2026 itibarıyla durum

Hubble 36 yılı aşkın süredir çalışıyor. Teleskobun nasıl döndüğünü algılayan jiroskoplar zamanla yıpranıyor. NASA 2024'ten beri teleskobu tek jiroskopla yönetiyor, birini yedekte tutuyor. Bu, hedefler arasında geçişi yavaşlatıyor ve bazı gözlemleri kısıtlıyor; ama bilimin çoğu sürüyor.

Bu yükseklikte hava çok seyrek olsa da sürtünme sıfır değil; yörünge yavaş yavaş alçalıyor. Yörünge yükseltilmezse Hubble'ın 2030'lu yıllarda atmosfere girmesi bekleniyor. NASA yükseltme fikirlerini incelese de planlanmış bir bakım ziyareti yok. Bu arada Hubble, James Webb Uzay Teleskobu ile birlikte çalışıyor: Hubble morötesi ve görünür ışıkta, Webb ise kızılötesinde daha derine bakıyor.

Hubble'ı yerden görebilir miyim?

Bazen evet. Uzay istasyonu gibi Hubble da güneş ışığını yansıtarak parlar; gün batımından kısa süre sonra ya da gün doğumundan önce gökyüzünde kayan, yanıp sönmeyen bir nokta olarak görünür.

Ancak yörüngesi ekvatora yaklaşık 28,5 derece eğik olduğundan yalnızca ekvatora 30 dereceden daha yakın enlemlerden görülebilir. Türkiye yaklaşık 36–42 derece kuzeyde olduğu için Hubble buradan pratikte görülmez. Ekvatora yakın bir yere giderseniz uydu izleme uygulamaları geçiş saatlerini gösterir.