Galaksiler

Galaksi nedir?

Galaksi; yıldızların, gazın, tozun ve karanlık maddenin kütleçekimiyle bir arada tutulduğu dev bir sistemdir. Karanlık madde ışık yaymayan ama çekimini ölçebildiğimiz görünmez bir maddedir ve bir galaksinin kütlesinin büyük kısmını oluşturur.

Galaksiler birkaç milyon yıldızlık cücelerden bir trilyondan fazla yıldız barındıran devlere kadar uzanır. Büyük galaksilerin çoğunun merkezinde süper kütleli bir kara delik bulunur.

Yaklaşık yüz yıl öncesine kadar pek çok gökbilimci Samanyolu'nun evrenin tamamı olduğunu düşünüyordu. 1920'lerde Edwin Hubble, bazı bulanık "bulutsuların" aslında bizimkinin çok ötesindeki ayrı galaksiler olduğunu gösterdi.

Evimiz: Samanyolu

Samanyolu çubuklu bir sarmal galaksidir: merkezdeki yıldızlardan oluşan bir çubuğun çevresine sarılmış kolları olan, dönen yassı bir disk. Çapı yaklaşık 100.000 ışık yılıdır ve kabaca 100 ile 400 milyar yıldız barındırır.

Güneş, merkezden yaklaşık 26.000 ışık yılı uzakta, Orion Kolu denen küçük bir kolda bulunur. Saatte yaklaşık 830.000 km hızla hareket eder ve galaksinin çevresinde bir turu yaklaşık 230 milyon yılda tamamlar.

Diskin içinde olduğumuz için onu yandan, gökyüzünü boydan boya kesen soluk ve parlak bir kuşak olarak görürüz. Bu kuşak, milyarlarca uzak yıldızın birleşik ışığıdır; aradaki karanlık şeritler ise toz bulutlarıdır.

Samanyolu kuşağını görmek

Şehir ışıklarından uzak, gerçekten karanlık bir gökyüzü ve Ay'sız bir gece gerekir. Gözlerinizin alışması için 20 ila 30 dakika bekleyin ve telefon ekranına bakmamaya çalışın.

Türkiye gibi orta kuzey enlemlerinden kuşağın en parlak bölümü, yani Yay takımyıldızı yönündeki galaksi merkezi, yaklaşık mayıs ile ağustos arasında en iyi görünür; haziran ve temmuzda gece yarısı civarında en yüksektedir. Kışın ise Kraliçe (Cassiopeia), Kahraman (Perseus) ve Avcı'dan geçen daha soluk bir bölümü izleyebilirsiniz.

Uzun pozlamalı bir fotoğraf gözünüzün göremeyeceği ayrıntıları gösterir, ama kuşağı ilk kez kendi gözünüzle görmek kolay unutulmaz.

Galaksi türleri

Sarmal galaksilerin parlak bir merkez şişkinliği ve yeni yıldızların doğduğu kollara sahip yassı bir diski vardır. Samanyolu gibi pek çoğunun ortasında yıldızlardan oluşan bir çubuk bulunur.

Eliptik galaksiler, çoğunlukla yaşlı ve kırmızımsı yıldızlardan oluşan, yuvarlak ya da yumurta biçimli pürüzsüz bulutlardır; yeni yıldız yapacak gazları pek kalmamıştır. Bilinen en büyük galaksiler dev eliptiklerdir ve genellikle galaksi kümelerinin merkezinde yer alır.

Düzensiz galaksilerin belirli bir biçimi yoktur; çoğu zaman bir komşunun çekimi onları bozmuştur. Güney Yarımküre'den görülen Büyük ve Küçük Macellan Bulutları bunun bilinen örnekleridir.

Andromeda ve Yerel Grup

Samanyolu, yaklaşık 10 milyon ışık yılına yayılmış, Yerel Grup adlı küçük bir galaksi topluluğunun üyesidir. Grupta 80'den fazla bilinen üye vardır ve bunların çoğu küçük cüce galaksilerdir.

En büyük iki üye Samanyolu ile M31 olarak da bilinen Andromeda Galaksisi'dir. Andromeda yaklaşık 2,5 milyon ışık yılı uzakta, galaksimizden biraz daha büyük bir sarmaldır. Üçüncü büyük üye Üçgen Galaksisi, yani M33'tür.

Andromeda bize saatte yaklaşık 400.000 km hızla yaklaşıyor. Gökbilimciler uzun süre yaklaşık 4 ila 5 milyar yıl içinde kafa kafaya bir çarpışma ve birleşme bekledi. Hubble ve Gaia verilerini kullanan, M33 ile Büyük Macellan Bulutu'nun çekimini de hesaba katan 2025 tarihli bir çalışma ise önümüzdeki 10 milyar yıl içinde birleşme olasılığını aşağı yukarı yüzde 50 buldu. Yani çarpışma mümkün, ama artık kesin değil.

Gerçekleşse bile yıldızlar birbirinden o kadar uzaktır ki neredeyse hiçbiri çarpışmaz. İki galaksi yavaş yavaş kaynaşır ve büyük olasılıkla tek bir büyük eliptik galaksiye dönüşür.

Kaç galaksi var?

Gökbilimciler bu sayıyı, gökyüzünün çok küçük bir parçasının son derece derin görüntülerini alıp oradaki galaksileri sayarak ve sonucu tüm gökyüzüne ölçekleyerek tahmin eder. 1990'lardan bu yana çekilen Hubble Derin Alan görüntüleri, kol mesafesinde tutulan bir kum tanesinden küçük bir alanda binlerce galaksi ortaya koydu.

Gözlemlenebilir evrendeki galaksi sayısı için tahminler, soluk ve küçük galaksilerin ne kadarının sayıldığına bağlı olarak yaklaşık 200 milyar ile 2 trilyon arasında değişir. 2021'de fırlatılan James Webb Uzay Teleskobu, Büyük Patlama'dan yalnızca birkaç yüz milyon yıl sonra oluşmuş galaksileri görebiliyor ve bu sayıların netleşmesine yardım ediyor.

Andromeda'yı kendiniz görün

Andromeda, çoğu insanın çıplak gözle görebileceği en uzak gök cismidir. Karanlık bir yerden bakınca beklediğinizden büyük, soluk ve uzunca bir leke gibi görünür.

Kuzey Yarımküre'de en iyi sonbahar akşamlarında, kabaca eylülden aralığa kadar görülür. Önce Kanatlı At'ın (Pegasus) Büyük Kare'sini bulun, sonra köşe yıldızı Alpheratz'dan Kraliçe'ye doğru uzanan yıldız dizisini izleyin. Andromeda, bu dizinin ikinci yıldızı Mirach'ın hemen üstündedir.

Dürbünle çok daha kolay bulunur ve parlak, oval çekirdeği seçilir. Küçük bir teleskop iki uydu galaksisi M32 ve M110'u da gösterebilir. Gördüğünüz ışık Andromeda'dan yaklaşık 2,5 milyon yıl önce yola çıkmıştır.