Ay evreleri

Ay'ın evreleri neden oluşur?

Ay yalnızca güneş ışığını yansıtarak parlar. Her an Güneş onun tam yarısını aydınlatır; tıpkı gündüz Dünya'nın yarısını aydınlattığı gibi. Ay boyunca değişen şey, bu aydınlık yarının ne kadarını Dünya'dan görebildiğimizdir.

Ay Dünya çevresinde dolandıkça Güneş, Dünya ve Ay arasındaki açı değişir. Ay kabaca bizimle Güneş arasında olduğunda aydınlık yüzü bize sırtını döner ve neredeyse hiçbir şey görmeyiz: yeni ay. Dünya'nın Güneş'e göre öbür yanına geçtiğinde aydınlık yüzün tamamını görürüz: dolunay. Aradaki her şey kısmi bir görünümdür.

Yaygın bir yanlış inanışa göre evrelere Dünya'nın gölgesi yol açar. Bu doğru değildir. Dünya'nın gölgesi Ay'a yalnızca Ay tutulmasında düşer; bu da ayrı ve çok daha seyrek bir olaydır.

29,5 günlük döngü

Ay, uzak yıldızlara göre ölçüldüğünde Dünya çevresindeki turunu yaklaşık 27,3 günde tamamlar; buna yıldız ayı denir. Ama bu sürede Dünya da Güneş çevresindeki yörüngesinde ilerler, bu yüzden Ay'ın Güneş'le yeniden aynı hizaya gelmesi için yaklaşık iki gün daha gerekir. Bir yeni aydan ötekine yaklaşık 29,5 gün süren bu uzun döngüye sinodik ay denir ve evrelerin ritmini o belirler.

Türkçede hem gök cismine hem takvim birimine "ay" denmesi tesadüf değildir. Hicri takvim de dahil pek çok takvim bu döngüye dayanır; Ramazan'ın başlangıcının her yıl yaklaşık 11 gün öne kayması da bundandır. Ay yörüngesinde doğuya doğru ilerlediği için her gün ortalama yaklaşık 50 dakika daha geç doğar.

Evrelerin adları

Yeni ay: Ay gökyüzünde Güneş'e yakındır ve karanlık yüzü bize dönüktür; genellikle görünmez. Büyüyen hilal: gün batımından sonra akşam gökyüzünde ince bir dilim belirir ve her gece büyür.

İlk dördün: yeni aydan yaklaşık bir hafta sonra diskin yarısı aydınlanır. "Dördün" denmesinin nedeni, Ay'ın yörüngesinin dörtte birini tamamlamış olmasıdır. Büyüyen şişkin ay: yarıdan fazlası aydınlıktır ve şişkin biçim dolunaya doğru büyür.

Dolunay: yeni aydan yaklaşık iki hafta sonra yüzün tamamı aydınlanır. Gün batımı sıralarında doğar ve bütün gece gökte kalır. Ardından küçülen şişkin ay, sonra da diğer yarının aydınlandığı ve Ay'ın gece yarısı civarında doğduğu son dördün gelir. Son olarak şafak öncesi sabah gökyüzünde küçülen hilal belirir ve bir sonraki yeni aya kadar incelir.

Büyüyen, küçülen ve yarımküre farkı

Kuzey Yarımküre'den bakınca büyüyen ayın sağ tarafı, küçülen ayın sol tarafı aydınlıktır. Türkiye'den bakan biri için akşamları batıda görülen ve sağ tarafı parlak olan ince hilal büyüyen aydır.

Güney Yarımküre'de görüntü terstir, çünkü oradaki gözlemciler Ay'ı kuzeydekilere göre baş aşağı görür; büyüyen ayın sol tarafı aydınlanır. Ekvatora yakın yerlerde ise hilal çoğu zaman neredeyse yatay, bir kayık ya da gülümseme gibi görünür; bunun nedeni o enlemlerde Ay'ın yolunun ufka dik açıyla gelmesidir.

Aynı gece evrenin kendisi Dünya'nın her yerinde aynıdır. Değişen yalnızca gökyüzünüzdeki duruşudur.

Dünya ışığı

Ay ince bir hilalken diskin geri kalanının da soluk bir şekilde parladığını çoğu zaman görebilirsiniz. Bu yumuşak gri ışığa Dünya ışığı denir. Güneş ışığı Dünya'nın bulutlarından, okyanuslarından ve buzlarından yansıyıp Ay'a ulaşır, onun gece tarafını aydınlatır ve yeniden bize döner.

Dünya ışığını görmenin en kolay zamanı, yeni aydan birkaç gün önce ya da sonra, akşam veya sabah alacakaranlığıdır. Leonardo da Vinci bunu yaklaşık 500 yıl önce doğru biçimde açıklamıştı. Parlaklığı Dünya'daki bulut örtüsüne göre biraz değiştiği için bilim insanları onu Dünya'nın iklimini incelemek için bile kullandı.

Gözlem için en iyi evreler

Dolunay parlak ve güzel görünür, ama kraterleri görmek için en zor zamandır. Güneş bize dönük yüze tepeden vurduğu için neredeyse hiç gölge oluşmaz ve yüzey şekilleri düz görünür.

En fazla ayrıntı, aydınlık ile karanlık kısmı ayıran çizgide, yani gölge sınırında (terminatör) görülür. Orada Güneş Ay ufkunda alçaktadır ve uzun gölgeler kraterleri, dağları ve vadileri keskin biçimde öne çıkarır. İlk ve son dördün civarındaki günler mükemmeldir; hilal ve şişkin ay da doyurucu görüntüler sunar.

Sönük yıldızları, gökadaları ya da meteor yağmurlarını görmek istiyorsanız gökyüzünün en karanlık olduğu yeni ay dönemine göre plan yapın. Dolunay ise akşam yürüyüşleri ve özellikle ufka yakınken altın renginde göründüğü ay doğuşu fotoğrafları için iyidir.

Ay'ı nasıl gözlemlerim?

Ay, gökyüzünde gözlemlenmesi en kolay cisimdir: şehirden, hatta hafif pusun içinden bile izleyebilirsiniz. Yalnızca gözlerinizle evreyi geceden geceye takip edin ve Ay'ın nerede, ne zaman doğduğunu not edin.

Dürbün bile büyük kraterleri ve "denizler" denen koyu düzlükleri gösterir. Küçük bir teleskop dağ sıralarını ve krater duvarlarını keskin ayrıntılarla ortaya koyar. Ay teleskopta göz alacak kadar parlak olabilir; düşük büyütme ya da basit bir Ay filtresi işe yarar. Göz merceğine tutulan bir akıllı telefonla iyi fotoğraflar çekilebilir. Genç hilal batan Güneş'e yakınken dürbünü ya da teleskobu çevirmeden önce Güneş'in ufkun tamamen altına inmesini bekleyin.