Güneş ve Ay tutulmaları

Tutulmalar nasıl olur?

Tutulma, Güneş, Dünya ve Ay bir cismin gölgesi ötekine düşecek kadar sıkı hizalandığında yaşanır. Güneş tutulmasında Ay, Güneş ile Dünya arasına girer ve gölgesi Dünya yüzeyinin bir bölümünü tarar. Ay tutulmasında ise Dünya, Güneş ile Ay'ın arasındadır ve Ay, Dünya'nın gölgesine girer.

Büyük bir ışık kaynağıyla aydınlanan cismin gölgesi iki kısımdan oluşur. Tam gölge (umbra), ışığın tamamen kesildiği koyu merkezdir. Yarı gölge (penumbra) ise ışığın yalnızca bir kısmının kesildiği daha açık dış bölgedir. Ne gördüğünüz, gölgenin hangi kısmının size ya da Ay'a ulaştığına bağlıdır.

Güneş, Ay'dan yaklaşık 400 kat geniştir ama yaklaşık 400 kat da uzaktadır. Bu rastlantı, ikisinin gökyüzümüzde neredeyse aynı büyüklükte görünmesini, dolayısıyla Ay'ın Güneş'i tam örtebilmesini sağlar.

Güneş tutulması türleri

Tam tutulma: Ay, Güneş'in parlak diskini tamamen örter. Gökyüzü kararır, parlak yıldızlar ve gezegenler belirir, Güneş'in inci rengindeki dış atmosferi olan taç (korona) görünür hale gelir. Tam evre, genellikle yaklaşık 150–200 km genişliğindeki dar bir kuşaktan görülür ve en fazla yaklaşık 7,5 dakika, çoğu zaman çok daha kısa sürer.

Parçalı tutulma: Ay, Güneş'in yalnızca bir kısmını örter; Güneş ısırılmış bir kurabiyeye benzer. Tam tutulma kuşağının dışında ama geniş yarı gölgenin içinde kalan herkes bunu görür.

Halkalı tutulma: Ay yörüngesinin uzak noktasına yakındır ve Güneş'ten biraz küçük görünür; bu yüzden çevresinde "ateş çemberi" denen parlak bir halka kalır. Hibrit tutulma: Dünya yüzeyinin eğriliği yüzünden yol boyunca halkalıdan tama dönüşen seyrek bir türdür; sonuncusu 20 Nisan 2023'teydi.

Ay tutulması türleri

Tam tutulma: Ay'ın tamamı Dünya'nın tam gölgesine girer. Parçalı tutulma: Ay'ın yalnızca bir kısmı tam gölgeye girer ve bir kenarında koyu bir ısırık belirir. Yarı gölge tutulması: Ay yalnızca soluk dış gölgeden geçer ve o kadar az kararır ki çoğu kişi fark etmez.

Güneş tutulmasının aksine, Ay tutulmasını Dünya'nın gece tarafındaki herkes aynı anda görebilir. Ayrıca yavaş ilerler: olayın tamamı birkaç saat sürebilir, tam evre bazen bir buçuk saati aşar.

Neden her ay tutulma olmuyor?

Ay, Dünya ile tam olarak aynı düzlemde dolansaydı her yeni ayda bir Güneş tutulması, her dolunayda bir Ay tutulması yaşardık. Ama Ay'ın yörüngesi, Dünya'nın Güneş çevresindeki yörüngesine göre yaklaşık 5° eğiktir. Çoğu ay yeni ay Güneş'in biraz üstünden ya da altından geçer, dolunay da Dünya'nın gölgesini ıskalar.

Tutulma ancak yeni ay ya da dolunay, Ay yörüngesinin Dünya'nın yörünge düzlemini kestiği iki noktadan (düğüm noktaları) birine yakın gerçekleştiğinde olabilir. Bu hizalanma yılda yaklaşık iki kez, tutulma mevsimi denen dönemlerde gelir. Tutulmaların çoğu zaman yaklaşık iki hafta arayla bir Güneş ve bir Ay tutulması olarak çift gelmesinin nedeni budur.

Kanlı ay neden kırmızıdır?

Tam Ay tutulmasında Ay kaybolmaz; genellikle turuncu, bakır ya da koyu kırmızı renge bürünür. Dünya atmosferinden geçen güneş ışığı Ay'a doğru kırılır; bu sırada mavi ışık saçılarak ayıklanır. Gün batımını kızıl yapan etki de budur. Yani Ay, o anda Dünya'daki bütün gün doğumları ve gün batımlarının ışığıyla aydınlanır.

Rengin tonu ve parlaklık, atmosferdeki toz, bulut ve volkanik kül miktarına bağlıdır. Büyük bir yanardağ patlamasından sonra tutulan Ay çok karanlık görünebilir. Ay tutulmasını çıplak gözle, dürbünle ya da teleskopla izlemek tamamen güvenlidir.

Güneş tutulmasını güvenle izlemek

Güneş'e bakmak, büyük kısmı örtülüyken bile gözlerinize kalıcı zarar verebilir ve bu çoğu zaman acı hissettirmez. Parçalı ve halkalı evrelerin tamamında yalnızca ISO 12312-2 standardını karşılayan sertifikalı güneş gözlükleri ya da filtreleri kullanın. Sıradan güneş gözlüğü, isli cam ya da banyo edilmiş film güvenli değildir.

Aletin önünü sertifikalı bir güneş filtresi kapatmıyorsa Güneş'e asla dürbün, teleskop ya da fotoğraf makinesiyle bakmayın. Dürbünün arkasında takılan tutulma gözlüğü sizi korumaz. Bir kartona açılmış küçük bir delikten Güneş'in görüntüsünü kâğıda düşüren basit bir iğne deliği projektörü, güvenli bir dolaylı yöntemdir.

Filtreyi yalnızca Güneş diskinin tamamen örtüldüğü kısa tam evre sırasında çıkarıp güvenle bakabilirsiniz. Güneş ışığının ilk parlak noktası geri döner dönmez filtreyi yeniden takın. Halkalı tutulmada filtresiz bakmanın güvenli olduğu hiçbir an yoktur.

Yaklaşan önemli tutulmalar

12 Ağustos 2026'daki tam Güneş tutulması Grönland, batı İzlanda ve kuzey İspanya'dan geçti; tam evre yaklaşık 2 dakika 18 saniyeye kadar sürdü. Avrupa'nın büyük bölümü derin bir parçalı tutulma gördü.

Sıradaki, sık sık "yüzyılın tutulması" diye anılan 2 Ağustos 2027 tam Güneş tutulmasıdır. Kuşağı güney İspanya, Cebelitarık, Fas, Cezayir, Tunus, Libya, Mısır, Suudi Arabistan ve Yemen'den geçiyor. Mısır'daki Luksor yakınlarında tam evre yaklaşık 6 dakika 23 saniye sürecek; bu, yüzyılın karadan görülen en uzun tam evresi. Türkiye'den öğle saatlerinde parçalı bir tutulma izlenecek.

2026 itibarıyla not edilmesi gereken diğer tarihler: 6 Şubat 2027'de Güney Amerika ve Afrika üzerinde halkalı Güneş tutulması, 26 Ocak 2028'de İspanya ve Portekiz üzerinde halkalı tutulma, 22 Temmuz 2028'de Avustralya ve Yeni Zelanda'da tam Güneş tutulması ve Avrupa, Afrika ile Asya'dan görülecek 31 Aralık 2028 – 1 Ocak 2029 tam Ay tutulması. Yerel saatleri tarih yaklaştıkça kontrol edin.