Cüce gezegenler ve Plüton

Cüce gezegen nedir?

Uzun yıllar boyunca "gezegen" sözcüğünün resmî bir tanımı yoktu. Bu durum Ağustos 2006'da, gök cisimlerine ad veren kuruluş olan Uluslararası Astronomi Birliği'nin (IAU) üç koşulu oylamasıyla değişti. Buna göre gezegen Güneş'in çevresinde dolanmalı, kendi kütleçekimiyle neredeyse yuvarlak bir biçim alacak kadar kütleli olmalı ve yörüngesinin çevresini öteki büyük cisimlerden temizlemiş olmalıdır.

Cüce gezegen ilk iki koşulu karşılar, üçüncüsünü karşılamaz. Yuvarlaktır ve Güneş'in çevresinde döner, ama yolunu başka birçok cisimle paylaşır. Ayrıca başka bir gezegenin uydusu olmamalıdır.

Bu yeni sınıf, dış Güneş Sistemi'ndeki keşiflerden doğdu. Gökbilimciler 2005'te Plüton kadar büyük görünen uzak bir dünya olan Eris'i buldu. Ya Eris onuncu gezegen olacaktı ya da daha açık bir kural gerekiyordu.

Plüton: gezegenden cüce gezegene

Clyde Tombaugh, Plüton'u 1930'da Arizona'daki Lowell Gözlemevi'nde keşfetti ve Plüton 76 yıl boyunca dokuzuncu gezegen sayıldı. Ama Plüton yaklaşık 2.377 km çapıyla Ay'ımızdan bile küçüktür ve Neptün'ün ötesindeki geniş buzlu cisimler halkası olan Kuiper Kuşağı'nda bulunur. Bu bölgeyi temizlemediği için 2006 kuralına göre cüce gezegen oldu.

Bu değişiklik Plüton'u daha az ilginç kılmadı. Pek çok bilim insanı tanımı hâlâ tartışıyor; bazıları yuvarlak her dünyaya gezegen demeyi tercih ediyor. Tartışmasız olan şu: Plüton karmaşık ve etkin bir dünya.

Plüton'un yörüngesi de dikkat çekicidir. Oldukça basık ve eğik olduğu için Plüton, 248 yıllık turunun yaklaşık 20 yılında Güneş'e Neptün'den daha yakın olur. 1979–1999 arasında böyle bir dönem yaşandı.

New Horizons Plüton'da

NASA'nın New Horizons aracı Ocak 2006'da fırlatıldı ve dokuz yılı aşan bir yolculuğun ardından 14 Temmuz 2015'te Plüton'un yanından geçti. Bu, sisteme ilk yakın bakıştı ve bilim insanlarının küçük buzlu dünyalara bakışını değiştirdi.

Görüntülerde kalp biçimli bir bölge göründü. Bu bölgenin batı yarısı olan Sputnik Planitia, neredeyse hiç krateri olmayan dev bir donmuş azot ovasıdır; bu da onun genç olduğunu ve hâlâ yavaşça çalkalandığını gösterir. Çevresinde birkaç kilometre yükseklikte su buzu dağları yükselir. Plüton'un ince, puslu ve mavimsi bir atmosferi de vardır.

En büyük uydusu Charon, Plüton'a göre o kadar büyüktür ki ikisi aralarındaki boşlukta bulunan bir nokta çevresinde dolanır. New Horizons Plüton'dan sonra 2019'da Kuiper Kuşağı cismi Arrokoth'un yanından geçti ve 2026 itibarıyla hâlâ dışarıya doğru yol alıyor.

Ceres: yanı başımızdaki cüce gezegen

Ceres, iç Güneş Sistemi'ndeki tek cüce gezegendir. Mars ile Jüpiter arasındaki asteroit kuşağında bulunur ve yaklaşık 950 km çapıyla kuşağın en büyük cismidir. Giuseppe Piazzi onu 1801'de gördüğünde önce gezegen, sonra asteroit, 2006'dan beri de cüce gezegen olarak anıldı.

NASA'nın Dawn görevi 2015–2018 arasında Ceres'in yörüngesinde kaldı. Occator Krateri'ndeki parlak lekelerin, tuzlu su yüzeye sızıp buharlaştığında geride kalan, çoğunlukla sodyum karbonattan oluşan tuz birikintileri olduğunu buldu. Ceres'in kabuğunun derinlerinde hâlâ tuzlu su cepleri olabilir; bu da onu Güneş Sistemi'nde su arayışında ilgi çekici bir yer yapıyor.

Eris, Haumea ve Makemake

2005'te keşfedilen Eris, neredeyse tam Plüton boyutundadır ama biraz daha kütlelidir. Uzamış yörüngesi onu yaklaşık 100 AB uzağa (1 AB, Dünya ile Güneş arasındaki ortalama uzaklıktır) kadar götürür ve Güneş'in çevresini yaklaşık 557 yılda bir dolanır. Bilinen tek uydusu Dysnomia'dır.

Haumea o kadar hızlı döner ki (yaklaşık dört saatte bir tur) yumurta biçimine gelmiştir. Halkası olduğu bilinen tek cüce gezegendir ve iki küçük uydusu vardır. Plüton'dan biraz küçük olan Makemake'nin donmuş metanla kaplı kırmızımsı bir yüzeyi ve bilinen bir uydusu vardır.

Gökbilimciler dış Güneş Sistemi'nde onlarca, belki yüzlerce cüce gezegen daha olduğunu düşünüyor. Gonggong, Quaoar ve Sedna gibi adaylar büyüktür; ancak IAU onları resmî olarak listeye eklemedi. Bunun bir nedeni, bu kadar uzaktaki cisimlerin biçimini doğrulamanın zor olmasıdır.

Cüce gezegen görebilir miyim?

Cüce gezegenlerin çoğu çıplak gözle görülemeyecek kadar sönüktür. En yakın istisna Ceres'tir: en parlak döneminde yaklaşık 7. kadire ulaşır; o haftaya ait bir bulma haritası kullanırsanız karanlık bir yerden dürbünle seçilebilir.

Plüton yaklaşık 14. kadirdedir; en az 20 cm açıklıklı bir teleskop, çok karanlık bir gökyüzü ve sabır ister. Sıradan sönük bir yıldız gibi göründüğünden gözlemciler aynı alanı iki gece çizer ya da fotoğraflar ve yer değiştiren noktayı arar. Eris, Haumea ve Makemake daha da sönüktür; çoğunlukla gökyüzü fotoğrafçılarının hedefidir.

Ücretsiz bir planetaryum uygulaması ya da aylık gökyüzü rehberi Ceres ile Plüton'un yerini gösterir; ikisi de haftalar içinde arka plandaki yıldızlara göre yavaşça kayar.