Meteorlar, meteor yağmurları ve göktaşları

Meteoroid, meteor, göktaşı

Bu üç sözcük, aynı cismin farklı aşamalarını anlatır. Meteoroid, uzayda süzülen küçük bir kaya ya da metal parçasıdır; çoğunlukla bir kuyruklu yıldızdan ya da asteroitten kopmuştur. Çoğu kum tanesi büyüklüğündedir; yaklaşık 1 metreden büyük olanlara genellikle asteroit denir.

Meteoroid Dünya atmosferine daldığında önündeki havayı o kadar ısıtır ki hava parlamaya başlar. Bu parlak çizgi meteordur; halk arasında "kayan yıldız" denir, ama yıldızlarla hiçbir ilgisi yoktur. Cismin bir kısmı düşüşten sağ çıkıp yere ulaşırsa o parçaya göktaşı ya da meteorit denir.

Bilim insanlarının tahminine göre Dünya'ya her gün onlarca ton uzay tozu ve küçük kaya düşer. Bunun neredeyse tamamı yanıp kül olur ya da ince toz halinde fark edilmeden iner.

Meteorlar neden parlar?

Meteoroidler atmosfere saniyede yaklaşık 11 ile 72 km arasında bir hızla girer. Bu hızda önlerindeki hava sıkışır ve binlerce dereceye kadar ısınır, meteoroidin yüzeyi de buharlaşır. Gördüğümüz ışıklı iz, yanan bir kayadan çok, kızgın ve parlayan hava ile buhardır.

Meteorların çoğu yaklaşık 80–120 km yükseklikte belirir ve bir saniyeden kısa sürer. Venüs'ten daha parlak bir meteora ateştopu denir; havada patlayan ateştopuna da bolid adı verilir. Bazıları arkalarında birkaç saniye asılı kalan soluk, parlak bir iz bırakır.

Yere düşen göktaşları

Göktaşları üç ana türe ayrılır: en yaygın olan taşsı göktaşları, büyük ölçüde demir ve nikelden oluşan demir göktaşları ve ikisinin karışımı olan taşsı-demir göktaşları. Çoğu asteroitlerden gelir; ama bir kısmının eski çarpışmalarla Ay'dan ve Mars'tan koptuğu biliniyor.

Göktaşları bilim için çok değerlidir, çünkü birçoğu yaklaşık 4,6 milyar yaşındadır; Dünya yüzeyindeki her kayadan daha yaşlı. Yeni düşmüş olanların üzeri genellikle atmosfere giriş sırasında oluşan ince, koyu bir erime kabuğuyla kaplıdır. Bir göktaşı bulduğunuzu düşünüyorsanız yakınınızdaki bir üniversitenin jeoloji bölümü ya da bir doğa tarihi müzesi tanımlamanıza yardımcı olabilir.

Meteor yağmurları neden olur?

Bir kuyruklu yıldız Güneş'e yaklaştıkça yörüngesi boyunca toz ve küçük taneler saçar. Pek çok tur sonunda bu döküntü uzun, ince bir akıma dönüşür. Dünya'nın yörüngesi bu akımı kestiğinde tozun içine dalarız ve her zamankinden çok daha fazla meteor görürüz. Dünya yörüngesinin aynı noktasına her yıl aşağı yukarı aynı tarihte geldiği için yağmurlar düzenli bir takvimle tekrarlanır.

Bir yağmurdaki tüm meteorlar paralel yollarda ilerler, ama perspektif nedeniyle gökyüzündeki tek bir noktadan saçılıyormuş gibi görünür. Bu noktaya ışınım noktası (radyant) denir. Yağmur, ışınım noktasının bulunduğu takımyıldızın adını alır: Perseidler Perseus'tan, Leonidler Aslan'dan geliyormuş gibi görünür. Doğrudan ışınım noktasına bakmanız gerekmez; meteorlar gökyüzünün her yerinde belirebilir.

Yağmurun gücü çoğunlukla zenit saatlik oranı ile verilir: kusursuz karanlık bir gökyüzünde, ışınım noktası tam tepedeyken tek bir gözlemcinin bir saatte göreceği meteor sayısı. Gerçek sayılar genellikle daha düşüktür.

Başlıca yıllık yağmurlar

Kuadrantidler: Doruk 3–4 Ocak civarında, saatte 100'e kadar meteor; ama doruk yalnızca birkaç saat sürer. Kaynağının 2003 EH1 asteroidi olduğu düşünülüyor.

Liridler: Doruk 22–23 Nisan civarında, saatte yaklaşık 15–20 meteor; kaynağı Thatcher kuyruklu yıldızı. Eta Akuaritler: Doruk 5–6 Mayıs civarında; Halley'in tozundan gelir, en iyi Güney Yarımküre'den ve şafak öncesinde görülür.

Perseidler: Doruk 12–13 Ağustos civarında, Swift-Tuttle kuyruklu yıldızından saatte yaklaşık 100 meteor; parlak ateştopları ve ılık yaz geceleriyle bilinir. Orionidler: Doruk 21–22 Ekim civarında, saatte yaklaşık 20 meteor; bunlar da Halley'in tozundan.

Leonidler: Doruk 17–18 Kasım civarında; Tempel-Tuttle kuyruklu yıldızından genellikle saatte yaklaşık 15 meteor, ama geçmişte saatte binlerce meteorluk seyrek fırtınalar yaşattı. Geminidler: Doruk 13–14 Aralık civarında, 3200 Phaethon asteroidinden saatte yaklaşık 120–150'ye kadar meteor; birçok gözlemciye göre yılın en iyi yağmuru. Doruk saatleri her yıl biraz kayar, bu yüzden güncel bir takvime bakın.

Meteor yağmuru nasıl izlenir?

Teleskop ya da dürbün gerekmez; ikisi de gökyüzünün çok küçük bir parçasını gösterir. Doğru araç gözlerinizdir. Ulaşabileceğiniz en karanlık, sokak lambalarından uzak ve gökyüzünü geniş gören bir yer bulun. Ay'ın evresine bakın: dolunaya yakın parlak bir Ay, en parlakları dışındaki meteorları siler.

Çoğu yağmur gece yarısından sonra ve şafaktan önce en iyi haldedir; o saatlerde Dünya'nın bulunduğunuz yüzü toz akımına doğru, ileriye bakar. Bir şezlonga ya da battaniyeye uzanın ve ışınım noktasından biraz uzağa, gökyüzünün yaklaşık yarı yüksekliğine bakın.

Gözlerinize karanlığa alışmaları için 20–30 dakika verin ve telefon ekranına bakmaktan kaçının. Yazın bile sıkı giyinin ve en az bir saat izlemeyi planlayın. Meteorlar çoğu zaman aralarında sessiz boşluklar bulunan kümeler halinde gelir; asıl beceri sabırdır. Fotoğraflamak için geniş açılı objektifli bir fotoğraf makinesini tripoda yerleştirip art arda çok sayıda uzun pozlama yapın.