Kuyruklu yıldızlar

Kuyruklu yıldız nedir?

Kuyruklu yıldız, Güneş çevresinde uzun ve basık bir yörüngede dolanan küçük, buzlu bir cisimdir. Katı merkezi olan çekirdek; donmuş su, karbondioksit ve karbonmonoksit gibi donmuş gazlar, toz ve kaya tanelerinden oluşur. Gökbilimciler ona "kirli kar topu" der, ancak birçoğunun buzdan çok toz içerdiği anlaşıldı.

Kuyruklu yıldızlar, yaklaşık 4,6 milyar yıl önce gezegenler oluşurken artakalan parçalardır. Zamanlarının çoğunu Güneş'ten uzakta, dondurucu soğukta geçirdikleri için pek az değişmişlerdir. Bu yüzden erken Güneş Sistemi'nin neyden yapıldığını merak eden bilim insanları için birer zaman kapsülüdürler.

Çekirdek, koma ve iki kuyruk

Çekirdek genellikle birkaç kilometre çapındadır ve çok karanlıktır; üzerine düşen ışığın yalnızca yüzde birkaçını yansıtır. Güneş'ten uzaktayken hareketsizdir ve görmek neredeyse imkânsızdır. İçeri doğru ilerledikçe Güneş yüzeyi ısıtır ve buz sıvı olmadan doğrudan gaza dönüşür; buna süblimleşme denir.

Kaçan gaz beraberinde toz da sürükler ve çekirdeğin çevresinde koma adı verilen parlak, bulanık bir bulut oluşturur. İçindeki çekirdek minicik olsa da koma bir gezegenden büyük hale gelebilir.

Çoğu kuyruklu yıldızın iki kuyruğu olur. Toz kuyruğu, güneş ışığının hafifçe ittiği küçük tanelerden oluşur; beyaz ya da sarımsı görünür ve çoğu zaman yörünge boyunca kıvrılır. İyon kuyruğu ya da gaz kuyruğu ise Güneş'ten dışarı akan parçacık akımı olan güneş rüzgârının dümdüz geriye süpürdüğü elektrik yüklü gazdan oluşur ve genellikle mavi parlar. İki kuyruk da Güneş'in ters yönünü gösterir; yani uzaya geri dönen bir kuyruklu yıldız kuyruğu önde ilerler.

Kuyruklu yıldızlar nereden gelir?

Güneş çevresindeki turunu 200 yıldan kısa sürede tamamlayan kısa dönemli kuyruklu yıldızların çoğu, Neptün'ün ötesindeki buzlu cisimlerden oluşan Kuiper Kuşağı'ndan gelir. Dev gezegenlerin kütleçekimi bazılarını iç bölgelere doğru iter.

Uzun dönemli kuyruklu yıldızlar ise Güneş'ten yaklaşık 1,5 ışık yılı uzağa kadar uzanabilen dev bir buzlu cisimler küresi olan Oort Bulutu'ndan gelir. Oort Bulutu hiç doğrudan görülmedi; varlığı, her yönden gelen kuyruklu yıldızların yörüngelerinden çıkarılıyor. Yakından geçen bir yıldız ya da Samanyolu'nun çekimi, bu cisimlerden birini yerinden oynatıp binlerce, hatta milyonlarca yıl sürecek bir Güneş yolculuğuna gönderebilir.

Halley Kuyruklu Yıldızı

Halley, en ünlü periyodik kuyruklu yıldızdır. Yaklaşık 76 yılda bir geri döner ve ziyaretlerinin kayıtları 2.000 yıldan eskiye uzanır. Edmond Halley 1705'te, tarihteki birkaç kuyruklu yıldızın aslında aynı cisim olduğunu hesapladı ve dönüşünü öngördü; tahmini ölümünden sonra doğrulandı.

Son ziyareti 1986'daydı. O sırada ESA'nın Giotto aracı da dahil birkaç uzay aracı yanından geçti ve yaklaşık 15 km uzunluğundaki karanlık, fıstık biçimli çekirdeğini fotoğrafladı. Halley, Güneş'e en yakın noktasına bir sonraki kez Temmuz 2061 sonunda ulaşacak ve gözlemciler için 1986'dakinden daha iyi konumda olması bekleniyor.

Dünya her yıl Halley'in geride bıraktığı tozun içinden geçer. Bu da bize iki meteor yağmuru verir: mayıstaki Eta Akuaritler ve ekimdeki Orionidler.

Rosetta: bir kuyruklu yıldıza iniş

ESA'nın Rosetta görevi, on yıllık bir yolculuğun ardından 2014'te 67P/Churyumov–Gerasimenko kuyruklu yıldızına ulaştı. Bir kuyruklu yıldızın yörüngesine giren ve Güneş çevresindeki dönüşünü izleyen ilk uzay aracı oldu.

Kasım 2014'te küçük iniş aracı Philae çekirdeğe kondu. Philae sekti ve gölgeli bir köşede durdu, ama yine de veri göndermeyi başardı. Rosetta, 67P'nin yaklaşık 4 km uzunluğunda, oyuncak ördeğe benzeyen, çok gözenekli ve organik moleküller içeren bir cisim olduğunu gösterdi. Ayrıca kuyruklu yıldızdaki suyun kimyasal olarak Dünya okyanuslarından farklı olduğunu buldu; bu, suyumuzun çoğunun kuyruklu yıldızlardan gelmemiş olabileceğine işaret ediyor. Görev 2016'da Rosetta'nın kuyruklu yıldızın yüzeyine yavaşça çarptırılmasıyla sona erdi.

Parlak kuyruklu yıldızlar nasıl keşfedilir?

Kuyruklu yıldızların çoğunu, gökyüzünü her gece fotoğraflayıp hareket eden bulanık cisimleri arayan otomatik gök taramaları bulur. Amatör gökbilimciler de hâlâ keşif yapıyor; özellikle alacakaranlıkta Güneş'e yakın görünen kuyruklu yıldızları. Yeni bir kuyruklu yıldız, onu bulan kişilerin ya da taramanın adını alır.

Parlaklığı önceden kestirmek zordur. Bir kuyruklu yıldız parçalanabilir, sönükleşebilir ya da birden parlayabilir. Her on yılda yalnızca birkaçı çıplak gözle rahatça görülür hale gelir; 1997'deki Hale-Bopp ve 2024'teki Tsuchinshan-ATLAS yakın örneklerdir.

Bir kuyruklu yıldızı nasıl görürüm?

Astronomi haberlerini takip edin; böylece bir kuyruklu yıldızın ne zaman parlak olacağını ve gökyüzünün neresinde bulunacağını öğrenirsiniz. Parlak kuyruklu yıldızlar çoğunlukla Güneş'e yakın olur; bu yüzden gün batımından sonra batı ufkunun alçak kısmına ya da şafaktan önce doğu ufkuna bakın.

Şehir ışıklarından uzaklaşın ve gözlerinizin karanlığa alışması için yaklaşık 20 dakika bekleyin. En iyi araç dürbündür: komayı ve kuyruğun başlangıcını çıplak gözden çok daha iyi gösterir. Tripoda yerleştirilmiş bir telefon ya da fotoğraf makinesiyle çekilen uzun pozlamalı fotoğraf, çoğu zaman gözle gördüğünüzden daha uzun bir kuyruk ortaya çıkarır. Kuyruklu yıldız Güneş'e yakınsa Güneş tamamen batana kadar bekleyin ve dürbünü asla Güneş'in üzerinden geçirmeyin.