NASA'nın Artemis programı

Yeniden Ay'a

Artemis, NASA'nın insanları Ay'a geri götürme ve bu kez daha uzun kalma programıdır. Adını Yunan mitolojisinde Apollon'un ikiz kız kardeşinden alır; astronotları en son 1972'de Ay'a indiren görevlere bir göndermedir.

Amaçlar hem bilimsel hem pratik. Bilim insanları Apollo'nun hiç gitmediği bölgelerden örnek istiyor. Mühendisler ise Ay'ı ileride Mars'a yapılacak yolculuklar için bir eğitim alanı olarak kullanıp Dünya'dan uzakta yaşamayı ve çalışmayı öğrenmek istiyor.

Donanım: SLS ve Orion

Space Launch System (SLS), Orion kapsülünü Ay'a göndermek için yapılmış ağır yük roketidir. Turuncu ana kademesi sıvı hidrojen ve oksijen yakar; ilk iki dakikada iki katı yakıtlı yardımcı roket ona destek olur.

Orion mürettebat kapsülüdür. Dört astronota kadar taşır ve saatte yaklaşık 40.000 km hızla atmosfere giriş sırasında dayanacak bir ısı kalkanı vardır. Arkasında ESA için yapılan Avrupa Servis Modülü bulunur; güç, itki, hava ve su sağlar. Orion'un kendisi Ay'a inemez; bu işi ticari iniş araçları yapacak.

Artemis I ve Artemis II

Artemis I, 16 Kasım 2022'de mürettebatsız fırlatıldı. Orion Ay'ın çevresinden dolaştı, birkaç gün uzak bir yörüngede kaldı ve yaklaşık 25 gün sonra, 11 Aralık'ta Pasifik'e indi. Mühendisler daha sonra ısı kalkanındaki beklenmedik aşınmayı inceledi ve bir sonraki uçuş için atmosfere giriş rotasını değiştirdi.

Artemis II, 1 Nisan 2026'da NASA astronotları Reid Wiseman, Victor Glover ve Christina Koch ile Kanadalı astronot Jeremy Hansen'i taşıyarak fırlatıldı. Ekip Ay'ın uzak yüzünün çevresinden, yüzeyin yaklaşık 6.500 km üzerinden geçti ve Dünya'dan yaklaşık 406.000 km uzaklaşarak 1970'teki Apollo 13 rekorunu geride bıraktı.

Ekip, yaklaşık 10 günlük uçuşun ardından 10 Nisan 2026'da San Diego açıklarında denize indi. Koch Ay'ın yakınına giden ilk kadın, Glover ilk siyahi astronot, Hansen ise ilk ABD'li olmayan kişi oldu.

Artemis III ve ilk inişler

Planlar 2026'da değişti. 2026 itibarıyla NASA, Artemis III'ü 2027'ye hedeflenen bir alçak Dünya yörüngesi görevi olarak planlıyor; Orion ekibi burada iki ticari Ay iniş aracının test sürümleriyle kenetlenme alıştırması yapacak.

Programın ilk insanlı inişi artık 2028'e hedefleniyor; ardından başka görevler de planlanıyor. İki astronot Ay yörüngesinden bir iniş aracıyla yüzeye inecek, birkaç gün keşif yapacak ve eve dönüş için Orion'a geri dönecek. İnsanlı uçuş tarihleri sık sık kayar; bunları hedef olarak düşünün.

Neden güney kutbu?

Apollo, Ay'ın ekvatoruna yakın bölgelere indi. Artemis ise bazı kraterlerin hiç güneş görmediği güney kutbu yakınlarını hedefliyor. Bu kraterlerin tabanı −185 °C'nin altında kalır ve milyarlarca yılda gelen su buzunu hapsettiği düşünülür.

Buz içme suyu, solunabilir oksijen, hatta roket yakıtı sağlayabilir; bu da uzun süreli kalışları çok kolaylaştırır. Yakındaki yüksek sırtlar çoğu zaman güneş alır; güneş enerjisi için yararlıdır. Arazi engebelidir ve uzun gölgeler inişi zorlaştırır.

Gateway ve üs planı

Yıllarca Artemis'in bir parçası, Ay'ın yörüngesinde dolanacak ve bir aktarma noktası olacak küçük bir uzay istasyonu olan Gateway'di. NASA 2026'da Gateway çalışmalarını durduracağını ve bütçeyi Ay yüzeyindeki altyapıya yönlendireceğini açıkladı.

Yerine neyin geleceği 2026 itibarıyla henüz netleşiyor. Genel hedef, güney kutbu yakınında araçlar, enerji sistemleri ve yaşam modülleri bulunan, düzenli görevlerle beslenen bir ana kamp.

Uluslararası bir çaba

Artemis'i NASA yönetiyor ama ortaklara dayanıyor. Avrupa, Orion'un servis modülünü yapıyor; Kanada, Artemis II'ye bir astronot ve robotik uzmanlığı kattı; Japonya basınçlı bir Ay aracı geliştiriyor. Özel şirketler iniş araçlarını, uzay giysilerini ve robotik taşıma görevlerini üstleniyor.

Birçok ülke de Ay'ın ve ötesinin barışçıl ve şeffaf keşfi için ilkeler belirleyen Artemis Anlaşmaları'nı imzaladı. Yaklaşan fırlatmaları takip edebilir, Ay'ı dürbünle izleyip astronotların inmeyi umduğu engebeli güney yüksek bölgelerini seçebilirsiniz.