Mars

Kızıl gezegen

Mars, Güneş'ten itibaren dördüncü gezegen ve kayalık gezegenlerin en dıştakidir. Genişliği Dünya'nın yaklaşık yarısı kadar, yüzey çekimi ise bizimkinin üçte birinden biraz fazla.

Pas rengini, toz ve kayaçlardaki demir minerallerinin oksitlenmesinden alır; eski bir demirin kızıllaşmasıyla aynı kimya. Rüzgârın taşıdığı ince toz bu rengi hemen her yere yayar, hatta gökyüzünü bile soluk bir karamel tonuna boyar.

Mars'ın ekseni yaklaşık 25 derece eğik, yani bizimkine (23,4 derece) çok yakın; bu yüzden onda da mevsimler var. Ama bir Mars yılı neredeyse iki Dünya yılı sürdüğü için her mevsim kabaca iki kat uzun.

Dev yanardağlar ve devasa bir kanyon

Olympus Mons, Güneş Sistemi'nde bilinen en yüksek yanardağ. Çevresindeki düzlüklerden yaklaşık 26 km yükselir; bu, Everest'in neredeyse üç katı demek. Tabanı ise Türkiye'nin üçte birinden fazlasını kaplayacak genişlikte.

Bu kadar büyüyebilmesinin nedeni, Mars'ta hareket eden levhaların olmaması. Derindeki sıcak bir nokta çok uzun süre kabuğun aynı bölgesinin altında kaldı ve lavlar üst üste yığılarak yükseldi.

Valles Marineris yaklaşık 4.000 km uzunluğunda, 5 ile 10 km arasında derinliğe ulaşan bir kanyon sistemi. Bir nehrin oymasıyla değil, büyük ölçüde kabuğun gerilip çatlamasıyla oluştu. Dünya'da olsaydı İstanbul'dan İzlanda'ya kadar uzanabilirdi.

Bir zamanlar sulu bir gezegen

Yörünge araçları ve gezgin robotlar kurumuş nehir yatakları, deltalar ve yalnızca suyun içinde oluşabilen mineraller buldu. Milyarlarca yıl önce Mars'ta büyük olasılıkla göller, belki de kuzeydeki alçak düzlüklerde sığ bir deniz vardı.

Bugün yüzeyde sıvı su uzun süre kalamıyor, çünkü hava fazla seyrek ve soğuk. Su yine de kutup başlıklarında buz olarak ve geniş alanlarda toprağın hemen altında gömülü hâlde duruyor. Mars sulu olduğu dönemde yaşam barındırıp barındırmadığını öğrenmek, keşif çalışmalarının ana hedeflerinden biri.

Mars, başlangıçtaki daha kalın atmosferini büyük olasılıkla manyetik alanı çok eskiden zayıfladığı için kaybetti. Bu kalkan olmayınca Güneş rüzgârı gazı yavaş yavaş uzaya süpürdü; NASA'nın MAVEN yörünge aracı bu kaybı doğrudan ölçtü.

Seyrek hava ve toz fırtınaları

Mars atmosferinin yaklaşık yüzde 95'i karbondioksit. Üstelik çok seyrek: Yüzeydeki basınç, Dünya'da deniz seviyesindeki basıncın yüzde 1'inden bile az.

Bu kadar ince bir hava ısıyı pek tutamaz, bu yüzden sıcaklıklar çok değişken. Ekvator yakınında bir yaz öğleden sonrası yaklaşık 27 °C'ye çıkabilirken kutup gecelerinde sıcaklık yaklaşık −128 °C'ye düşer.

Rüzgâr ince tozu kaldırıp fırtınalara dönüştürür. Çoğu yereldir, ama birkaç yılda bir bir fırtına büyüyerek haftalarca bütün gezegeni kaplayabilir. 2018'deki küresel fırtına Güneş ışığını o kadar çok kesti ki güneş enerjisiyle çalışan Opportunity robotu enerjisiz kalıp sustu.

Kutup başlıkları mevsimlere göre değişir. Her yarım kürenin kışında havadaki karbondioksidin bir kısmı kuru buz olarak başlığın üzerine donar, ilkbaharda yeniden gaza dönüşür. Bu da gezegenin hava basıncını yıl içinde belirgin biçimde değiştirir.

Bütün gezegenin ortalamasına bakıldığında yüzey sıcaklığı −53 °C dolayında. Rüzgâr çoğu zaman hafif eser, ama ani esintiler 100 km/sa'yi aşabilir. Hava çok seyrek olduğu için en sert esinti bile orada duran birine hafif bir meltem gibi gelirdi.

Phobos ve Deimos

Mars'ın iki küçük, biçimsiz uydusu var. Phobos yaklaşık 22 km, Deimos ise yaklaşık 12 km genişliğinde. İkisi de yakalanmış birer asteroit ya da çok eskiden Mars'a çarpan büyük bir cismin fırlattığı parçalar olabilir.

Phobos o kadar yakından dolanır ki Mars'ın çevresini günde üç kez turlar. Yavaş yavaş içeri doğru yaklaşıyor; on milyonlarca yıl içinde ya Mars'a düşecek ya da parçalanıp bir halkaya dönüşecek.

Mars yüzeyinden bakıldığında Phobos batıdan doğar ve doğudan batar, çünkü Mars'ın kendi dönüşünden daha hızlı dolanır. Daha uzaktaki Deimos ise gökyüzünü iki günden uzun bir sürede ağır ağır geçer.

Mars'ın keşfi

Mars, Dünya'dan sonra en çok araç gönderilen gezegen. NASA'nın ilk gezgin robotu Sojourner 1997'de indi. Onu 2004'te ikiz robotlar Spirit ve Opportunity izledi; Opportunity yaklaşık 14 yıl boyunca yol aldı.

Otomobil büyüklüğündeki Curiosity 2012'de Gale Krateri'ne indi ve gezegenin sulu geçmişini kaydeden katmanlı kayaçları hâlâ inceliyor. Perseverance ise 2021'de eski bir göl yatağı olan Jezero Krateri'ne indi. İleride bir görevin Dünya'ya getirebileceği kayaç örneklerini topluyor.

Perseverance, beraberinde Ingenuity adlı küçük bir helikopter taşıdı. Ingenuity, Nisan 2021'de başka bir gezegendeki ilk motorlu uçuşu yaptı. Beş uçuş için tasarlanmıştı ama hasarlı bir pervane görevini Ocak 2024'te bitirene kadar 72 uçuş gerçekleştirdi. Çin'in Zhurong robotu da 2021'de indi; ayrıca birçok ülkenin yörünge aracı gezegeni yukarıdan haritalıyor.

Mars'a inmek zor iş. Seyrek hava, inen aracı ısıtacak kadar yoğun ama tek başına paraşütle yavaşlatmaya yetecek kadar yoğun değil. Bu yüzden görevlerde roket, hava yastığı ya da Curiosity ile Perseverance'ta olduğu gibi aracı halatlarla yere indiren, havada asılı duran bir gök vinci kullanıldı.

Mars'ı kendiniz nasıl görürsünüz?

Mars, sabit turuncu kızıl rengi sayesinde çıplak gözle kolayca fark edilir. En iyi görüldüğü dönem karşı konumdur (opozisyon): Dünya, Mars ile Güneş'in arasından geçer. Bu yaklaşık 26 ayda bir olur; Mars gün batımında doğar ve bütün gece gökyüzünde kalır.

Mars'ın yörüngesi belirgin biçimde basık olduğu için bazı karşı konumlarda bize öbürlerinden çok daha fazla yaklaşır; bu yüzden parlaklığı ve görünen büyüklüğü her seferinde farklıdır.

Karşı konum dönemlerinde küçük bir teleskopla Mars minik bir disk olarak görünür. Havanın durgun olduğu gecelerde çoğu zaman parlak beyaz bir kutup başlığını ve koyu gri lekeleri seçebilirsiniz; bu lekeler, üzerinde açık renkli toz az olan çıplak kayalık bölgelerdir. Kendi atmosferimiz görüntüyü titrettiği için biraz büyütme ve sabır işe yarar.

İki karşı konum arasında, Dünya daha hızlı yörüngesinde öne geçtikçe Mars sönükleşir ve küçülür. Karşı konum çevresindeki birkaç ayda ise yıldızlara göre bir süre geriye doğru gidiyormuş gibi görünür. Geri hareket denen bu görüntü, Dünya'nın Mars'ı sollamasından kaynaklanır.